De boeken van de week: opgroeien als Rwandees-Belgische tiener, brieven uit de coronajaren en een liefdesroman van Joost de Vries   

Sabrine Ingabire is een Rwandees-Belgische journaliste en schrijfster, hoofdredacteur van het online tijdschrift "Lilith Magazine", en activiste met columns in de krant. "Lotgenoten" (uitgeverij Pluim) is haar tweede roman en is "een  boek dat moest geschreven worden", vertelt ze op Klara.

Sabrine Ingabire miste opgroeiverhalen waarin ze zichzelf herkende. "Het gaat nooit over een tiener met dezelfde context, die heeft meegemaakt wat ik heb meegemaakt", vertelt ze op Klara. Aangemoedigd door een goede vriendin besliste ze er gewoon zelf één te schrijven.

"Lotgenoten" gaat over de Rwandees-Belgische tiener Ajali die als kind met haar familie naar België vluchtte. Ze gaat in Gent naar een "goede" school, in uniform, groeit op in een heel witte omgeving en heeft weinig zwarte vrienden die geen familie zijn. "Ajali heeft het gevoel dat ze wordt beoordeeld omdat ze niet zwart genoeg is. Ze kent niet de juiste liedjes: ze luistert liever naar Bon Iver in plaats van naar de hiphop van haar oudere broer", vertelt Ingabire.  

Ajali weet niet hoe ze een zwart meisje moet zijn. Ze heeft niemand bij wie ze terechtkan om te vertellen dat ze zich niet comfortabel voelt. Haar liefhebbende moeder weet niet hoe ze haar liefde kan tonen. Haar vader - een succesvolle arts -  toont maar twee keer zijn emoties: wanneer hij een klap uitdeelt aan Ajali en begint te schreeuwen uit machteloosheid over de depressie van haar broer. "In onze gemeenschap wordt niet gesproken over diepe gevoelens zoals verdriet: depressies bestaan niet en zijn het privilege van witte mensen", oordelen de ouders die aan de genocide in Rwanda zijn ontsnapt. 

Om dit boek te schrijven, interviewde Sabrine Ingabire heel wat mensen - "dat is de journalist in mij" - om te weten hoe het is om op te groeien in Vlaanderen. "Ik heb soms moeten huilen terwijl ik schreef. "Lotgenoten" is niet autobiografisch, maar het gaat wel over mijn gemeenschap en haar trauma's."

Leen Smits is arts in een woonzorgcentrum en stond dus in de vuurlinie tijdens de coronacrisis. In "Dag pandemie. Brieven van een huisarts" (uitgeverij Fluxenberg) blikt ze terug op deze woelige periode. 

Leen Smits is huisarts en coördinerend en raadgevend arts (CRA) in woonzorgcentrum Akapella in Kapelle-op-den-Bos. Op 24 maart 2020 raakt een eerste bewoner besmet met corona.  Later overlijden in Akapella op één maand tijd 24 bewoners. "Bij zo'n groot aantal begin je je toch existentiële vragen te stellen", getuigt Smits op Radio 1.

Leen Smits begon brieven te schrijven, aan de bewoners, maar ook aan collega’s en familieleden. "Meer en meer begon ik het moeilijk te krijgen met al die cijfers. Het zijn allemaal mensen en niet de zoveelste die overlijdt aan corona in een WZC."  De overleden bewoners bleven in haar hoofd zitten, ook 's nachts: "Dan kwamen die verhalen die ik één voor één heb neergeschreven." Zo schrijft Smits een brief aan Godelief, "een prinsesje van 89 jaar". Aan de eeuwelinge Mia die de infectie heeft overleefd of aan de avontuurlijke Germaine. Om privacyredenen zijn dit schuilnamen. 

Het was voor alle medewerkers alle hens aan dek. Sommigen vielen uit door ziekte en het was voortdurend zoeken naar de juiste aanpak, blikt Smits terug. Ook aan die collega's schrijft ze brieven, bijvoorbeeld aan de geriater die boos werd toen één van haar patiënten overleed in Akapella en die aan Leen Smits vroeg waarom ze de bewoner niet naar het ziekenhuis had gestuurd.  

Naast het werk in het WZC was er de eigen huisartsenpraktijk waar het frustrerend werken was tijdens de pandemie. Dokter Smits ging zelf in therapie. Corona heeft haar gedwongen even gas terug te nemen, alles van op een afstand te bekijken en opnieuw fundamentele vragen te stellen zoals "Is dit wat ik wil doen en is dit de manier waarop ik het wil doen"?  

De Nederlandse journalist en historicus Joost de Vries is adjunct-hoofdredacteur van het weekblad "De Groene Amsterdammer". In 2014 kreeg hij de Gouden Boekenuil voor zijn roman "De republiek"."Hogere machten" (uitgeverij Prometheus) is een roman die een flink stuk van de 20ste eeuw overspant. De hoofdpersonages hebben een affaire tegen de achtergrond van turbulente historische gebeurtenissen.

James Welmoed, een ambtenaar die zich beweegt in diplomatieke kringen, krijgt begin jaren 30 van de vorige eeuw een affaire met Elizabeth van Elzenburg, een jonge schrijfster. De liefdesrelatie duurt 30 jaar, met lange periodes waarin de twee elkaar wel en dan weer niet zien. "Deze ontmoetingen en confrontaties vertellen hoe ze naar elkaar kijken", licht Joost De Vries toe op Klara.

"Hogere machten" begint al in 1905, wanneer James als peuter met zijn moeder naar de familieboerderij in Engeland gaat. Dan maakt het verhaal een sprong naar de jaren 30 en naar Nederlands-Indië, vervolgens terug naar Engeland tijdens de Tweede Wereldoorlog en later dan weer naar Den Haag.

Ook het perspectief in het boek verandert: hetzelfde verhaal wordt niet alleen verteld door James, maar ook Elizabeth en een aantal bijfiguren – een vriendin en een huishoudster – krijgen het woord. De verschillende invalshoeken boden De Vries naar eigen zeggen zoveel meer vrijheid en schrijfplezier.  

"Ik leef mijn leven heel hard in het "nu" en door mijn werk voor "De Groene Amsterdammer" ben ik bezig met actuele onderwerpen zoals de klimaatcrisis en radicaal-rechts", vertelt De Vries.  Daarom wilde hij voor zijn nieuwe roman terugkeren naar een andere tijd.

"Als historicus is niets leuker dan zo’n verhaal te situeren op zo’n kantelpunten en lijnen te trekken naar de personages. Niet alleen veranderen de politieke systemen, maar ook hoe mensen naar hun werk, relaties, liefde en persoonlijke vrijheid kijken." 

Iedereen ervaart het vroeg of laat: een gebroken hart doet pijn. Psychiater en therapeut Marc Van Steenkiste heeft veel ervaring in het begeleiden van mensen met een gebroken relatie. In "Liefdespijn. Over scheiding, onmogelijkheid en geluk" (uitgeverij Borgerhoff & Lamberigts) verbindt hij zijn academische kennis met de kunstgeschiedenis. 

Wat Van Steenkiste zegt over de liefde en over liefdesverdriet illustreert hij met voorbeelden en citaten uit films, muziek en literatuur. "Als mensen lijden, staan ze vaak geïsoleerd met hun pijn", vertelt Van Steenkiste op Radio 1. Pijn wordt draaglijker wanneer je je verbonden voelt met mensen die hetzelfde meemaakten. "Het heeft iets universeels als je jouw heel persoonlijke verhaal weerspiegeld ziet in bijvoorbeeld een boek of een film. Als je beseft dat pijn bij de menselijke conditie hoort."  In zijn boek citeert Marc Van Steenkiste uit "King Lear" van Shakespeare, "Anna Karenina" van Tolstoj, de gedichten van Rainer Maria Rilke en de boeken van Charlotte Brontë.

Van Steenkiste staat lang stil bij "Scènes uit een huwelijk", de tv-reeks en film uit 1973 van de Zweedse regisseur Ingmar Bergman die een enorme indruk op hem maakte. Hoofdpersonages Johan en Marianne gaan uit elkaar en volgens Van Steenkiste begint het echte groeiproces van die twee mensen en hun relatie pas nà hun scheiding. "Ze worden authentieker en hun lichaamstaal is veel intiemer. Alsof ze elkaar dan pas leren kennen en leren praten. De meeste mensen kiezen er eerder voor uit een relatie te vertrekken in plaats van hun demonen aan te pakken", volgens de psychiater.

Sinds de jaren 60 zijn we veel vrijer in relaties. Verstikkende vormen zijn overboord gegooid en er ligt meer nadruk op het individu. Zijn de wijsheden uit bijvoorbeeld de oudheid dan nog van toepassing? Volgens Van Steenkiste schiet de slinger van de individuele vrijheid soms te ver door: "De tegenstelling tussen vrijheid en ik verbind mij, dus ik beperk mij  - wat men in het Engels een zero sum game noemt - is voor mij een doodlopende straat: veel mensen zitten daarin vast".  

Uit een rekening uit 1759 blijkt dat Marie Catherine Josephe, gravin van Merode en prinses van Rubempré en Everberg, graag kaas at en daarvoor helemaal van Westerlo naar Brussel trok. Historica Freeke De Meyer heeft diep in archieven gegraven voor deze biografie. In “Hoog geboren, ambitieus en eigenzinnig” (uitgeverij Sterck & De Vreese) krijgen we het levensverhaal van een hoogadellijke, ondernemende vrouw uit de 18de eeuw.

Behalve haar geboorte- en sterfdatum en informatie over haar kinderen, was er weinig bekend over de gravin. "Maar toch was er één zinnetje in een heel saai boek over de familie de Merode dat mijn interesse wekte. Daarin stond dat zij een zeer geliefde dame was met opmerkelijke kwaliteiten. In een ander artikel was te lezen dat ze politieke ambities had en haar patrimonium jarenlang had beheerd", vertelt Freeke De Meyer op Radio 1. Haar research mondde uit in een lijvige biografie van 400 pagina’s.

Marie Catherine werd geboren in 1743 en was een liefdesbaby uit het schandaalhuwelijk van de prins van Rubempré met zijn linnenmeid op wie hij al 14 jaar verliefd was. De prins was één van de rijkste aristocraten van de Zuidelijke Nederlanden. Daardoor behoorde Marie Catherine tot de elite van de elite, had ze 30 bedienden en een Rubens, Rembrandt, Bruegel en Van Dyck aan de muur. 

Na het overlijden van haar man - ze is dan 29 -  komt ze aan het hoofd van het familiepatrimonium. Later trouwt ze een tweede keer, nadat ze in het geheim is bevallen van een dochter. Ook het huwelijk dat volgt, wordt eerst geheim gehouden. Volgens De Meyer deed ze dat om zelf langer haar zaken te beheren, wat niet kon als gehuwde vrouw.  

Voor haar biografie dook Freeke De Meyer in de archieven van de familie Merode Westerloo, gedoneerd aan het Rijksarchief in Brussel. Aan de hand van zakelijke bronnen - nota’s, contracten, rekeningen, testamenten - door de gravin zelf goed gearchiveerd, kreeg ze een beeld van deze ondernemende vrouw met een zakelijke visie. "Ze hield van die machtpositie. De inkomsten stegen, ze was heel betrokken en had de controle." En ze ging naar gemaskerde bals, zo blijkt uit de rekeningen voor de aankoop van maskers. 

Er zijn weinig persoonlijke bronnen maar in brieven wordt ze omschreven als een vrouw met veel humor, een levendige fantasie en als vrijgevig. "Ze is mijn nieuwe beste vriendin geworden", grapt De Meyer. "Ik begon met een leeg blad en ik kreeg een mens van vlees en bloed."