Tikkende tijdbom in IJsland: kwestie van tijd voor ook vulkaan Katla opnieuw uitbarst

IJsland is een van de meest geologisch actieve plekken op aarde, een rots die uit de zee steekt met daarop 33 actieve vulkanische systemen. Hoe komt dat? Om het met de drie toverwoorden van elk beetje vastgoedmakelaar te zeggen: locatie, locatie, locatie.

Ten eerste ligt IJsland pal op de Mid-Atlantische Rug, een vulkanische bergketen die door de hele Atlantische Oceaan loopt. Hier, op de grens tussen Amerika en Europa, bewegen twee tektonische platen van elkaar weg aan een snelheid van twee centimeter per jaar. "Daardoor verdunt de dikte van de aardkorst en verlaagt de druk op het gesteente eronder", verklaart Karen Fontijn, professor geologie en vulkanologie aan de ULB. "Onder die omstandigheden kan het gesteente smelten en magma vormen. En dat magma wil af en toe naar de oppervlakte komen."

Ten tweede schuilt er een hotspot onder IJsland, een plek met verhoogde toevoer van magma uit de mantel van de aarde. Samen zorgen die processen voor vuurwerk. Zo’n twintig miljoen jaar geleden stuwden ze IJsland boven water. Naar geologische normen is het eiland een boreling, letterlijk land in wording.

Wie IJsland verkent, kan daar niet omheen. Deze plek, een vulkanisch lab van borrelende modderpoelen, ziedende geisers en eindeloze woestijnen van pikzwart lavazand, lijkt gemaakt om je onbeduidend te doen voelen. 

Ergens getuigt het van de hoogmoed van de mens dat we ooit besloten zo’n plek te bevolken. Maar meer dan duizend jaar (over)leven in de schaduw van vulkanen heeft de IJslanders onnoemelijk veel kennis opgeleverd. Neem nu de vulkaan Katla. Die ligt ten oosten van het Svartsengi-systeem op het schiereiland Reykjanes dat momenteel lava spuwt. Katla is een van de grootste en grondigst bestudeerde vulkanen van IJsland, en dus ook van de wereld.

Katla barstte de voorbije 1.100 jaar 21 keer uit, één keer om de halve eeuw. Je kon er je klok bijna op gelijk zetten. Maar nu zwijgt ze al sinds 1918. Dat is niet haar gewoonte.

Het lijkt een kwestie van tijd. Sinds 1999 vertoont Katla opnieuw tekenen van leven. Enkele jaren geleden waarschuwde Kristín Jónsdóttir, seismoloog bij het IJslands Meteorologisch Kantoor, dat IJsland vroeg of laat opnieuw met de toorn van Katla te maken krijgt, een "kwestie van wanneer, niet van of". Deze kanjer mag dan al ruim honderd jaar vredig soezen onder een dekentje van sneeuw en ijs, vroeg of laat ontwaakt ze. En wie haar wekt, zal het geweten hebben.

Door naar het verleden te kijken, kunnen we de kans op een uitbarsting inschatten. Professor Karen Fontijn geeft het voorbeeld van het Svartsengi-systeem op Reykjanes, dat na achthonderd jaar recent opnieuw actief werd. "Op basis van het verleden wisten we dat een nieuwe uitbarsting daar geen grote aswolk zou opleveren, wel lavastromen".

IJsland houdt Katla nauwlettend in de gaten. Luidens een lokale grap moet je nog maar niezen in de buurt of een seismoloog in Reykjavik analyseert de kracht ervan. Aardbevingen zijn de sterkste indicator van een op til zijnde uitbarsting.

Naast aardbevingen vuurt een vulkaan mogelijk andere waarschuwingsschoten af. Zo vervormt het gewriemel van magma de grond erboven. In Reykjanes kwam de aarde een meter omhoog. Met satellieten houden vulkanologen die vervormingen in het oog. Bij Katla, bedekt met een gletsjer tot zevenhonderd meter dik, ligt dat wat ingewikkelder. "Maar daar kan magma nabij het oppervlak voor zinkgaten zorgen", zegt Fontijn. Ook de uitstoot van CO₂ kan erop wijzen dat een uitbarsting nakende is.

Verschillende vulkanen barsten uit op verschillende manieren. Sommige bedelven het landschap met eindeloze lavastromen.

Wanneer Katla nog eens uitbarst, zal ze het anders aanpakken. Bovenop de vulkaan ligt gletsjer Mýrdalsjökull, zeshonderd vierkante kilometer ijs, tot zevenhonderd meter dik. Die beïnvloedt wat volgt op twee manieren.

Ten eerste: "Wanneer magma in contact komt met ijs, smelt de hitte het ijs en dat zorgt voor stoom", zegt Fontijn. Het magma verpulvert in minieme partikels van as, die op hun beurt in contact komen met ijswater en stoom vormen. "Die vicieuze cirkel leidt tot een sterke explosie." As zal hoog de lucht in vliegen, een pluim die kilometers hoog reikt.

Smeltwater zal zich in holtes rond de krater verzamelen en een weg zoeken onder het ijs. Er zullen bressen komen, zoals in een dam. IJsland is zo vertrouwd met zulke gletsjeroverstromingen dat het het woord ervoor leverde, jökulhlaup. Dat is een catastrofale vloedgolf die alles op z’n pad wegvaagt.

Volgens een risicobeoordeling van de Universiteit van IJsland kan de afvoersnelheid bij Katla oplopen tot driehonderdduizend kubieke meter per seconde. Dat is meer dan die van Amazone, Mississippi, Nijl en Yangtze opgeteld. Wanneer Katla écht aan het grommelen gaat, ben je dus beter niet in de buurt.

Intussen zal Katla ook as en vulkanisch puin de lucht in slingeren. Boven de vulkaan cirkelt een pluim dan richting hemel.

Wanneer een aswolk de hoogtes bereikt waarop vliegtuigen opereren, en door de wind verspreid wordt, bedreigt die mogelijk de veiligheid van de luchtvaart. In bepaalde concentraties maakt as voorruiten ondoorzichtig, vallen motoren uit en stoppen sensoren met werken. In 2010 zorgde de uitbarsting van Eyjafjallajökull, vlakbij Katla, voor honderdduizend afgelaste vluchten en 1,3 miljard euro economische schade. Kan zo’n scenario zich herhalen?

Eerdere uitbarstingen van Katla waren tien tot honderd keer zwaarder dan die van Eyjafjallajökull. Toch betekent dat niet noodzakelijk dat Katla de luchtvaart lamlegt.

De impact van een aswolk hangt af van veel factoren. De hoogte van de uitbarstingskolom, maar ook de korrelgrootte van het as (hoe fijner, hoe gevaarlijker) en de windrichting. In 2010 was die erg ongunstig. Bovenal is de luchtvaartsector beter voorbereid. Meteorologen houden continu de concentraties aan as in de gaten.

Op het eerste gezicht zijn vulkanen milder dan andere natuurrampen. De aardbeving en tsunami van tweede kerstdag 2004 doodde in Zuidoost-Azië meer mensen dan alle vulkanen in de laatste driehonderd jaar samengeteld. Maar vulkaanuitbarstingen hebben effecten op langere termijn. 

Ook dat weten ze in IJsland maar al te goed. In 1783 kolkte lava maandenlang uit de vulkaan Laki. Dat zorgde voor grote hoeveelheden zwavelhoudende gassen. Het vergif viel letterlijk uit de lucht. Er groeide geen gras meer, vee stierf en een derde van de IJslandse bevolking verhongerde.

Daarmee hield het niet op. "In de atmosfeer reageerde de zwavel met waterdamp tot zwavelzuur", zegt professor Fontijn. "Een deken van zulke partikels weerkaatste het zonlicht, waardoor de gemiddelde temperaturen in de noordelijke hemisfeer tijdelijk met een graad daalden." Tijdens die vulkanische winter mislukten in heel Europa oogsten en kampeerden graanprijzen op ongekende hoogte. Vooral in Frankrijk was de nood hoog. Sommige geschiedkundigen trekken een directe lijn tussen de uitbarsting van Laki en de Franse Revolutie, zes jaar later.

"In principe kan enkel een vulkaan in de tropen het mondiale klimaat beïnvloeden", nuanceert Fontijn. "Daar kan een vulkaan as en zwavel langs de twee hemisferen verspreiden. Katla kan een impact hebben op de noordelijke hemisfeer, maar niet globaal."

Onze wereld ziet er ook anders uit dan in 1783, toen Laki overal in Europa voor honger zorgde. Mondiale handel verzacht de effecten van mislukte oogsten in ons deel van de wereld, maar maakt ons niet immuun. Kijk naar de invloed van het conflict in Oekraïne op de voedselprijzen.

Meer zelfs: een Nederlands rapport stipte in 2011 "een interne calamiteit", zoals een zware vulkaanuitbarsting in IJsland, aan als achilleshiel van de Europese landbouw. "Wordt alleen Europa getroffen, dan komt het effect overeen met dat van een langdurige droogte in Europa. Maar is de schaal veel groter, dan daalt de productie ook elders en dat kan de wereldmarkt opdrijven. Dat zou het voor de EU veel duurder maken om zich uit de problemen te kopen." Het rapport schat in dat we ons eens per eeuw aan een uitbarsting van die omvang mogen verwachten.

Toch maar in de gaten houden, die Katla.