In de Verenigde Staten vindt de eerste voorverkiezing bij de Republikeinen plaats, meteen het formele startschot van de campagne voor de presidentsverkiezingen in november. Velen denken dat het een strijd wordt tussen Joe Biden en Donald Trump. Toch zijn de omstandigheden zo uniek dat vreemde kronkels mogelijk zijn. Een ding staat vast: de campagne wordt giftiger dan ooit.
Onuitgegeven race om Witte Huis schiet officieel uit startblokken in VS: hoogst onvoorspelbaar en giftiger dan ooit
Gepubliceerd:
De verkiezingsrace in de VS gaat vandaag formeel van start met de eerste voorverkiezing bij de Republikeinse partij. Traditioneel bijt de staat Iowa de spits af met een voorverkiezing in de vorm van een caucus, waarbij kiezers in lokale volksvergaderingen debatteren en daarna een kant kiezen. Na alle peilingen wordt het de eerste echte graadmeter die er toe doet, de aftrap van de eigenlijke wedstrijd.
De Republikeinen: wie stopt Trump?
In de voorverkiezingen of primaries bepalen de leden of sympathisanten van een partij wie ze het liefst als kandidaat zouden voordragen voor het presidentschap. De voorverkiezingen verlopen doorgaans als een ongenadige afvalrace: staat na staat wordt er gestemd en met elke uitslag maken de kandidaten voor zichzelf de rekening of het nog zin heeft om voort te strijden of niet.
Aan Republikeinse kant lijkt ex-president Donald Trump ongenaakbaar. In Iowa geven de peilingen hem een voorsprong van ruim 30 procent op zijn belangrijkste tegenstanders Nikki Haley en Ron DeSantis. Maar in New Hampshire, de tweede staat waar wordt gestemd, is die kloof al een stuk kleiner: in één peiling van de voorbije week was het verschil tussen Trump en Haley geen 10 procent meer.
Bovendien hebben de voorverkiezingen een eigen dynamiek. Het volstaat om een verrassend goede score te halen op een tweede plaats om toch gelanceerd te geraken voor de rest van de race. Zo'n sterke tweede vangt dan de aandacht en kan daarmee extra sponsorgeld aantrekken. De rol van DeSantis lijkt stilaan uitgespeeld, hij lijkt te veel op Trump om er een alternatief voor te zijn. Haley daarentegen kan Republikeinen bekoren die twijfels of zelfs weerzin koesteren tegen Trump. Ze is uit goed conservatief hout gesneden en ze verdiende haar sporen als gouverneur van South Carolina en als VN-ambassadeur in Trumps regering. Hou Nikki Haley vandaag in de gaten: als ze in Iowa sterker scoort dan verwacht, dan kan ze Trump nog een paar weken het vuur aan de schenen leggen.
De omstandigheden van de voorverkiezingscampagne zijn bovendien uniek. De gedoodverfde winnaar Trump zal zijn aandacht voortdurend moeten verdelen tussen campagne-optredens en een martelgang aan bezoekjes aan de rechtbank.
Hij heeft maar liefst vier strafklachten aan zijn been en vecht daarnaast nog zwaarwichtige proceduregevechten uit. Zal hij immuniteit genieten voor feiten gepleegd als president? Mag hij überhaupt president worden en mag hij meedoen aan de verkiezingen?
Het Hooggerechtshof van Colorado oordeelde over die laatste kwestie alvast van niet, het federale Hooggerechtshof zal daarover een uitspraak doen in februari. Die uitspraak - één van de belangrijkste in de geschiedenis van het US Supreme Court - hangt als een zwaard van Damocles boven Trumps gele haardos.
Natuurlijk kan die juridische martelgang voor Trump ook een martelaarsgang worden, een manier om zichzelf nog meer als slachtoffer te portretteren van een vooringenomen en corrupt staatsapparaat. Maar het kan hem ook de pas afsnijden naar het Witte Huis, hetzij door rechterlijke uitspraken, hetzij door een kelderende populariteit.
De Democraten: stopt Biden er zelf mee?
Ook binnen de partij van de Democraten zullen voorverkiezingen worden gehouden om te bepalen wie de partijkandidaat wordt voor de presidentsverkiezingen in november, maar daar gaat het eigenlijk om een formaliteit. De huidige president Joe Biden heeft zelf beslist dat hij een tweede termijn ambieert en heeft daarmee elke ernstige tegenstand afgeblokt. Het is in de Amerikaanse politiek not done om je eigen president-partijgenoot uit te dagen.
Dat parlementslid Dean Phillips uit Minnesota dat toch heeft aangedurfd, wijst op de knagende twijfels die rond Bidens kandidatuur blijven zoemen. Is hij op zijn 81e nog alert en fit genoeg? Wat als zijn gezondheid het laat afweten? En vooral: overtuigt hij de jonge Democraten nog? Phillips lijkt kansloos, net als de auteur Marianne Williamson die ook naar de Democratische nominatie hengelt.
Los van de formele voorverkiezingen blijven speculaties de kop opsteken dat Biden misschien toch, ergens in de loop van de race, zal afhaken. Niemand anders kan hem tegenhouden, hij zal dat zelf moeten doen. Voor nog een nieuwe tegenstander in de voorverkiezingen is het te laat (de inschrijvingstermijn is in de meeste staten verlopen). Mocht de bezorgdheid bij de Democraten omslaan in angst en daarna in paniek, dan kan de conventie in de zomer nog een uitweg bieden.
De conventies in de zomer
U kent de beelden en het sfeertje misschien: de reusachtige arena's, de witte en rode en blauwe ballonnen, hier en daar een rare hoge hoed of negentiende-eeuws kostuum. De partijconventies zijn de bekroning van de voorverkiezingscampagnes en het schot voor de boeg van de eigenlijke verkiezingsstrijd van het najaar. De Republikeinen houden hun conventie van 15 tot 18 juli in Milwaukee, Wisconsin. De Democraten blazen verzamelen van 19 tot 22 augustus in Chicago, Illinois.
Formeel worden op die conventies de afgevaardigden of delegates geteld die elke kandidaat in elke staat verzameld heeft in de voorverkiezingen. De man of vrouw met de meeste delegates wordt als presidentskandidaat op het schild gehesen. Toespraken en lofbetuigingen doen de rest. Als alles volgens het boekje verloopt, staat de uitslag bij voorbaat vast.
Met de rechtszaken die Trump achtervolgen, wordt de kans niettemin groter dat het vertrouwde draaiboek aan de kant wordt geschoven. Mochten de zorgen over een veroordeling en de twijfels over zijn verkiesbaarheid tegen half juli toenemen, dan valt een coup de théâtre daar niet uit te sluiten. Een goede tweede (in aantal delegates) zou dan alsnog de voorkeur kunnen krijgen, al zou dat ongetwijfeld gepaard gaan met rumoerig verzet van de Trump-aanhang.
En ja, ook bij de Democraten kan de conventie alles nog door elkaar schudden. Mocht Biden tegen die tijd met gezondheidsproblemen kampen, of mocht zijn populariteit tot een hopeloos dieptepunt zijn weggezakt, dan zal op de president worden ingepraat.
Als Biden zou aankondigen een stap opzij te doen, dan zouden de Biden-delegates in principe de vrijheid hebben om voor een kandidaat van hun keuze te stemmen. Dat hoeft niet eens iemand te zijn die deelnam aan de voorverkiezingen. Het kan vicepresident Kamala Harris zijn of iemand anders met gezag in de partij. Het zou ongetwijfeld chaotisch en omstreden verlopen, maar in 2024 ligt het vergezochte een heel stuk dichterbij.
De echte verkiezingen in november
Op dinsdag 5 november krijgen alle Amerikanen van 18 en ouder dan de kans om hun stem uit te brengen in de echte verkiezingsstrijd. Door het diep gewortelde tweepartijensysteem houden we meestal alleen de Democratische en Republikeinse kandidaat in de gaten, omdat één van beiden de overwinning in de wacht sleept.
Toch doen meestal nog een paar andere mindere goden mee die wel degelijk een verschil kunnen maken. Niet omdat ze zelf kans maken op het Witte Huis, wel omdat ze stemmen kunnen afsnoepen van één van de groten en daarmee de andere juist een handje kunnen helpen.
Dit jaar zou de invloed van een onafhankelijke of zogenoemde third party-kandidaat wel 's groter kunnen zijn dan in vorige races. Er zijn een paar linkse kandidaten (Jill Stein van de Green Party, Cornel West als onafhankelijke) die linksere kiezers kunnen aantrekken en zo kunnen knagen aan de score van Joe Biden. Er is de aparte kandidatuur van Robert F. Kennedy Jr. die aan beide kanten van het spectrum stemmen lijkt weg te kapen.
Ten slotte is een scenario denkbaar waarbij meerdere Republikeinen elkaar bekampen, ook in november. Mocht Trump de nominatie binnenrijven, kan voormalig parlementslid Liz Cheney zich nog altijd in de strijd gooien; er is haar veel aan gelegen om Trump geen tweede keer president te laten worden. Mocht Trump in de voorverkiezingen de duimen moeten leggen voor Haley of DeSantis, kan Trump ook zelf nog een derde partij lanceren of een kandidatuur als onafhankelijke.
U vindt het allemaal van de pot gerukt? Dat dachten we ook van de pijnlijke hertelling in Florida in 2000, van de bitsige strijd tussen Hillary Clinton en Bernie Sanders op de partijconventie van 2016, van de verkiezingszege van Trump in 2016 of van de bestorming van het Capitool in 2021: geen mens had het voor mogelijk gehouden in Amerika - tot het gebeurde.
De inzet - voor Amerika en voor de wereld
De bestorming van het Capitool op 6 januari 2021 brengt ons bij de echte, diepere inzet van dit verkiezingsjaar. Mocht Trump inderdaad de Republikeinse kandidaat worden (zoals alle peilingen tot nu toe uitwijzen), dan kan Amerika een radicaal andere weg inslaan.
Het programma en de beleidsplannen van de ex-president verdienen een objectieve en neutrale benadering, net als die van de andere kandidaten. Maar aan deze conclusie valt niet te ontkomen: Trump is geen democraat. Dat heeft hij laten blijken na zijn verkiezingsnederlaag in 2020, toen hij probeerde het resultaat om te keren (in Georgia) of ongeldig wou laten verklaren.
Zijn rol bij de bestorming van het Capitool kan moeilijk als neutraal worden beschouwd. Volgens het Hooggerechtshof van Colorado maakte hij zich wel degelijk ook persoonlijk schuldig aan rebellie tegen de grondwet. Bovendien spanden zijn advocaten een zestigtal rechtszaken in om de verkiezingsuitslag aan te vechten. In geen enkele kreeg hij gelijk, en toch blijft hij nog steeds beweren dat de verkiezingen vervalst waren.
Met dat alles heeft Trump bewezen dat hij de democratische spelregels naast zich neerlegt. Biden zal niet nalaten om die boodschap er bij de kiezers voortdurend in te hameren, zich beroepend op de ziel van Amerika, de grondwet en de rechtsstaat.
Wat als een democratische meerderheid de voorkeur geeft aan een ondemocratische president? Strookt het wel of niet met de democratie om een ondemocratische politicus het hoogste ambt te ontzeggen? Trump van zijn kant beschuldigt juist Biden ervan om het staatsapparaat, rechters en politiediensten incluis, als een potentaat tegen hem in te schakelen.
Het woord "democratie" zal zo vaak heen en weer worden geslingerd dat het slap en murw dreigt te verpieteren. De toon van de campagne zal giftig zijn, gemeen en persoonlijk. Misschien zal de opkomst van de kiezers in november weer tot bedroevende niveaus terugvallen.
Voor de wereld is de inzet torenhoog. De kans is reëel dat Trump in een tweede ambtstermijn internationale samenwerkingsverbanden als de NAVO of VN-organisaties zal opblazen of ondermijnen. Mensenrechten, klimaat of democratie zouden voor de VS geen prioriteit meer zijn. Europa zou niet langer zeker kunnen zijn van Amerikaanse bescherming tegen agressie. Dat weten we omdat Trump het zelf ook zo vooropstelt: het is zijn programma en wereldbeeld.
Voor wie zich afvraagt waarom de verkiezingsstrijd in Amerika in 2024 zoveel aandacht krijgt: juist daarom. Het gaat over democratie en welke kant de wereld uitgaat.
