Staatsveiligheid waarschuwt voor terreurdreiging die verband houdt met Centraal-Azië. De dienst ziet "signalen" dat IS-tak ISKP vanuit dat gebied terroristen zou kunnen aansturen. Wat is die ISKP? En waarom zouden Tadzjiekse of Oezbeekse jihadisten het gemunt hebben op westerse doelwitten?
"Enige IS-filiaal in staat tot grote aanval in Westen": wat is terreurgroep ISKP uit Centraal-Azië waarvoor Staatsveiligheid waarschuwt?
De aanslag van de Tunesische jihadist Abdesalem Lassoued op 16 oktober vorig jaar heeft het nog eens pijnlijk op scherp gesteld: de terreurdreiging in België is nooit helemaal weggeweest.
IS is nooit helemaal weggeweest, maar is vandaag terug in een andere vorm
Francisca Bostyn, interim administrateur-generaal bij Staatsveiligheid
Sinds 2021 heeft Staatsveiligheid opnieuw meer terreurdossiers lopen, en die stijging zette zich in 2023 door, bleek vrijdag uit het jaarverslag van de inlichtingendienst.
Staatsveiligheid spreekt zelf van een "trendbreuk". Daarbij blijft een dreiging uitgaan vanuit terreurgroep IS: "IS is nooit helemaal weggeweest, maar is vandaag terug in een andere vorm", zegt Francisca Bostyn, interim administrateur-generaal bij Staatsveiligheid.
IS-tak in Centraal-Azië
"We zien een nieuw fenomeen: de Islamitische Staat in de Khorasan Provincie (de ISKP, red.). Dat is de regio rond Afghanistan in Centraal-Azië", zegt Bostyn.
Staatsveiligheid is bezorgd dat de IS-spin-off in Centraal-Azië opnieuw netwerken of individuen, zogenoemde lone actors, kan aansturen om af te reizen naar Europa. De dienst zegt dat het over "signalen" beschikt dat de ISKP daartoe in staat is.
Hoe concreet is die dreiging? Staatsveiligheid gaat niet in op concrete dossiers, maar zegt wel dat "individuen uit de Centraal-Aziatische gemeenschap een centrale rol opnemen in een aantal dreigingsdossiers". Vandaag bestaat voor alle duidelijkheid geen aanwijzing dat iemand een aanslag zou willen plegen.
Wat is de ISKP?
Die ISKP, soms ook ISPK of ISIS-K genoemd, is een vertakking van de welbekende terreurgroep IS die vooral veel armslag kreeg nadat IS zelf ontmanteld werd in Irak en Syrië.
IS spatte toen uiteen in verschillende cellen, verspreid over de wereld. Onder meer in Afrika, maar ook in Centraal-Azië - in landen als Afghanistan, Tadzjikistan en Oezbekistan - ontstonden grotere en kleinere IS-cellen.
De IS-poot in Centraal-Azië doopte zich om tot ISKP, verwijzend naar de historische, Perzische naam voor die regio, Khorasan (letterlijk: "land van de rijzende zon", omdat het de meest oostelijke Perzische provincie was).
Recent in het nieuws
De afgelopen weken dook de ISKP minstens twee keer op in het nieuws, of ging het tenminste over een jihadistische dreiging uit Centraal-Azië. Recent waren er bijvoorbeeld aanwijzingen voor onder andere een aanslag op de kathedraal in Keulen. Tijdens de kerstperiode was het gebouw daardoor niet toegankelijk voor toeristen.
Op 24 december werd in Duitsland een 30-jarige Tadzjiek opgepakt in het kader van die dreiging. Daarnaast werden drie personen opgepakt op 31 december, alle drie met de Tadzjiekse of Oezbeekse nationaliteit, maar zij werden al op 1 januari door een rechter vrijgelaten. Daar kwam op 1 januari nog een arrestatie bij, van een man met zowel de Duitse als de Turkse nationaliteit.
In de zomer werd al eens een cel van 7 Tadzjieken met terreurplannen opgerold in Duitsland en Nederland. Zij hadden zich toen met valse documenten voorgedaan als Oekraïense vluchtelingen.
Daarnaast is er nog de aanslag in Iran op 3 januari, tijdens een herdenkingsstoet voor de Iraanse generaal Qassem Soleimani. Die werd opgeëist door IS. Volgens twee bronnen waarmee Reuters kon spreken, onderschepten de Verenigde Staten communicatie waaruit bleek dat de ISKP-tak achter de aanslag zat.
Nieuwe horizonten
ISKP staat met name sterk in Afghanistan, waar het strijdt tegen de talibanregering. Of eigenlijk is het andersom, zo schrijft de denktank The Washington Institute for Near East Policy in een recente analyse : ISKP is zeker in het voorbije jaar met relatief succes bestreden door de taliban. Het slaagt er almaar minder in aanslagen te plegen in Afghanistan.
In een reactie daarop lijkt de ISKP haar terroristische horizonten te hebben verlegd: in 2022 en 2023 zijn er aanslagen geweest op doelen in Tadzjikistan, Oezbekistan, Iran en de Malediven.
Daarnaast zijn de voorbije jaren zeker 15 mogelijke ISKP-terreuraanslagen voorkomen in onder meer India, Iran, Turkije en Duitsland. Ook de eigen propaganda via de sterk uitgebouwde ISKP-mediapoot al-Azaim is de laatste tijd opgevoerd.
ISKP is waarschijnlijk het enige IS-filiaal dat momenteel in staat is om een grote, gecoördineerde aanval in het Westen uit te voeren
Peter R. Neumann, professor en terreurexpert aan het King's College in Londen
Volgens de Duitse professor en terreurexpert Peter R. Neumann is de motivatie voor zulke buitenlandse aanslagen niet alleen ideologisch, maar ook een manier om zichzelf wereldwijd op de jihadistische kaart te zetten. Neumann schrijft op X dat ISKP "waarschijnlijk het enige IS-filiaal is dat momenteel in staat is om een grote, gecoördineerde aanval in het Westen uit te voeren".
De Tadzjiekse link
In veel van die terreurplannen, maar ook in het opzetten van financiering en rekrutering, zwaaien tegenwoordig Tadzjieken de plak. Dat is geen toeval: als je als terreurgroep grote ambities hebt, moet je ook kunnen rekruteren. Tadzjikistan vormt een ideale kweekbodem.
ISKP speelt in haar propaganda dan ook expliciet in op een soort gemeenschappelijk, Centraal-Aziatisch, radicaal islamisme, dat zich afzet tegen de autoritaire regimes in de regio. Daarvoor maakt het handig gebruik van bestaande tegenstellingen in de voormalige Sovjetrepubliek, waar in de jaren 90, na de onafhankelijkheid, de communisten een lange burgeroorlog uitvochten met de islamisten. De regering strijdt er de laatste jaren actief tegen de "islamisering" van het land.
Zelfs aan de taliban gelinkte propagandakanalen spraken dit najaar hun ergernis uit over het gemak waarmee ISKP voet aan de grond krijgt bij hun noorderburen. In hun ogen is dat de schuld van de communistische Tadzjiekse president Emomalii Rachmon, die al sinds 1994 aan de macht is en die "de voorwaarden creëert waarmee de Tadzjiekse jeugd ten prooi kan vallen aan de propaganda van IS".
