De Taiwanezen kiezen in 2024 een nieuwe president: wordt Taiwan het nieuwe Oekraïne?

Een keuze tussen vrede en oorlog. Dat staat op het spel tijdens de komende presidents-en parlementsverkiezingen in Taiwan van 13 januari. Tenminste als je de uitdagende partij KMT mag geloven. Die vindt dat de DPP, al acht jaar aan de macht met president Tsai Ing-wen, té roekeloos is geworden als het over China gaat.

Oppositiepartij KMT (een afkorting voor Kuomintang) beschouwt zich als partij van de vrede. Ze is er altijd voorstander van geweest om de banden met China te verzorgen, zeker op economisch gebied. Maar volgens de DPP (Democratische Progressieve Partij) is China een bedreiging, en daarom moet Taiwan zijn afschrikking versterken en de betrekkingen met de Verenigde Staten verbeteren.

Bij elke verkiezing in Taiwan speelt de relatie met China uiteraard een rol. Maar sinds de oorlog in Oekraïne en de gebeurtenissen in Hongkong hangt er een nog grotere schaduw boven deze verkiezingen.

Bovendien is traditionele machtsstrijd tussen beide partijen deze keer uitgebreid met een derde speler, de TPP (Taiwan Volkspartij). Die hoopt stemmen af te snoepen bij (vooral jonge) kiezers die de traditionele partijen beu zijn. De partij wil het defensiebudget verhogen om China af te schrikken, maar tegelijk de communicatie met China verbeteren. Ergens tussenin de andere twee partijen dus.

Taiwan blijft uniek in de wereld. De eilandstaat met de naam "Republiek China" heeft een eigen regering, een eigen leger, een eigen munt en paspoort, maar is niet erkend door de Verenigde Naties. Dat komt omdat er maar één China kan zijn en dat is sinds de jaren 70 voor de meeste landen de Volksrepubliek China.

De communistische leiding van China beschouwt het eiland als een ongehoorzame provincie en heeft zich voorgenomen om het op een dag in te lijven. Vreedzaam als het kan, met geweld als het moet.

De spanning tussen China en Taiwan is de voorbije jaren flink opgelopen. In de zomer van 2022 bezocht Nancy Pelosi het eiland, een opmerkelijk statement van de toenmalige voorzitter van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden. Maar dat werd door China zwaar afgestraft.

Het leek zelfs tot een militaire botsing te komen. Zo stuurde China massaal gevechtsvliegtuigen en marineschepen richting het eiland voor 'militaire oefeningen' . Een duidelijk signaal. Ook de Verenigde Staten hielden hun adem in.  

Vreemd genoeg is op straat in de hoofdstad Taipei amper iets te merken van die toegenomen spanning. Onlangs was Sara Van Hoeymissen er op bezoek. Zij is sinologe en onderzoekster aan de Koninklijke Militaire School in Brussel. Taiwanezen leven volgens haar al jaren met die dreiging vanuit het vasteland. En toch is er iets veranderd volgens haar.

"China drijft die spanning geleidelijk op, waardoor we stilaan in een situatie belanden waarin gevaarlijke en dreigende zaken gebeuren. China probeert weliswaar altijd onder een zeker drempel te blijven. Maar tegelijk is er telkens een escalatie waardoor het onmogelijk is om terug te keren naar het vorige niveau. Dat is een voorbeeld van het gekookte kikkersyndroom."

De verschillende politieke partijen zijn het erover eens dat Taiwan nooit tot communistisch China behoord heeft. Uit recente peilingen blijkt bovendien dat steeds meer Taiwanezen een nationaal bewustzijn hebben ontwikkeld.

"Ze beschouwen zich als Taiwanees", zegt Sara Van Hoeymissen, "terwijl dat vroeger nog "Taiwanees en Chinees" of alleen Chinees was. Meer en meer mensen vereenzelvigen zich met de Taiwanese identiteit en dat zal een groeiende impact hebben op de relaties met China".

Het groeiende nationaal bewustzijn in Taiwan baart Peking uiteraard zorgen. Maar dat betekent niet dat de communisten willen afwijken van de harde lijn om Taiwan weer in te lijven. Integendeel. President Xi Jinping maakt er geen geheim van dat hij hoopt dat het vreedzaam kan, maar met geweld als het moet.

Het jaar 2049 is een cruciale einddatum om die grote eenmaking rond te hebben, wanneer de honderdste verjaardag van de Volksrepubliek gevierd wordt. Volgens Frank Willems, voormalig voorzitter van de Vereniging België-China die de goede relaties tussen ons land en China wil bevorderen, zijn er zelfs juridische argumenten voor die hereniging. 

"Er bestaan verschillende internationale verdragen die dat bevestigen. Zo heeft Japan na de Tweede Wereldoorlog Taiwan terug moeten afstaan aan China en dat is gebeurd met een verdrag. Dus de bewering dat Taiwan eigenlijk nooit bij China zou hebben behoord, die klopt totaal niet."

Willems gelooft ook dat China bij een hereniging rekening zal houden met het andere politieke systeem van Taiwan onder het motto "Eén land, twee systemen." Al had China dat ook beloofd aan Hongkong, maar die belofte werd niet gerespecteerd. Voor Taiwan ligt dat anders, aldus Willems.

Hij wijst er ook op dat de toegenomen spanningen tussen China en Taiwan vooral veroorzaakt worden door de Verenigde Staten. "Ze vinden dat een Koude Oorlog met China niet volstaat en zijn uit op een "warme oorlog met China. Taiwan is daar het ideale brandpunt voor. Dat moet ons zorgen baren in Europa."

Moeten we dan vrezen voor een grootschalig conflict op (middel)lange termijn? Er zijn verschillende factoren die meespelen waarom een oorlog niet voor morgen is. Economisch speelt Taiwan bijvoorbeeld een bijzonder grote rol door de productie van halfgeleiders of computer chips. Die worden gebruikt in onze smartphones, wagens en zelfs wapens. Zowel China, de VS als de rest van de wereld zijn er afhankelijk van.

Zowat 90 % van de meest geavanceerde chips zijn afkomstig van Taiwan. Hierdoor hangt een soort 'silicon shield' boven het eiland, als een levensverzekering. Voorlopig toch, want de grootmachten proberen op eigen houtje hoogwaardige computer chips te produceren, maar het kan nog even duren voor ze dezelfde kwaliteit bereiken.

Los van de vraag of China vandaag al in staat is om militair in te grijpen, gelooft professor Sven Biscop, specialist in geopolitiek en defensie aan de Universiteit Gent, dat er nog andere redenen zijn waarom China niet snel tot een invasie zal overgaan. 

"Uiteindelijk heeft China heel veel te verliezen bij het beginnen van een oorlog. China heeft de laatste keer oorlog gevoerd in 1979 tegen Vietnam en ze hebben toen verloren. Het land mag voor sommigen een enorme politieke en economische concurrent zijn die niet altijd volgens de regels speelt, maar het vormt niet echt een militaire bedreiging. De dag dat China een oorlog start om de status quo op Taiwan te veranderen, dan keert die perceptie en riskeert China dat heel veel meer landen ineens veel dichter bij de VS zullen willen gaan aanleunen."

Bovendien heeft China op dit moment ook andere katjes te geselen, zoals een slabakkende economie. President Xi Jinping lijkt zich nu vooral te willen concentreren op de interne problemen en het herstel van de internationale relaties, zoals we onlangs zagen tijdens zijn ontmoeting met president Biden. Volgens Biscop zullen de Taiwanese verkiezingen van half januari daar weinig aan veranderen.

"Als de DPP opnieuw wint, dan zal China bezorgd zijn dat de partij zich misschien radicaler zal opstellen. Maar mij lijkt het heel waarschijnlijk dat die nieuwe president toch ook weer eerder gematigd zal zijn en de huidige toestand van status quo zal willen respecteren. Mocht ooit een Taiwanese leider de onafhankelijkheid uitroepen, dan zullen de Chinezen dat natuurlijk als een provocatie beschouwen en niet aarzelen. Maar de huidige Taiwanese politieke leiding beseft dat die status quo het enige haalbare scenario is."

China investeert weliswaar zwaar in de modernisering van het Volksbevrijdingsleger. Het budget voor defensie gaat elk jaar omhoog en het land heeft de grootste zeevloot ter wereld. Daarmee wil het land de VS afschrikken om Taiwan ter hulp te schieten. Maar ook de Taiwanezen zijn volop bezig met zich tot op de tanden te bewapenen, wat de stekelvarkenstrategie genoemd wordt. Toch lijken de Taiwanezen zonder hulp van de VS geen schijn van kans maken tegen de Chinese overmacht.  

De oorlog in Oekraine mag misschien wel een wake-upcall zijn geweest voor veel Taiwanezen, maar het is dus lang niet zeker of Taiwan ook het nieuwe Oekraïne zal worden, meent Sven Biscop. "Als je ziet hoe de oorlog nu evolueert voor Rusland, dat zijn allemaal dingen die ook China zich niet kan permitteren. Alle partijen hebben er belang bij dat de status quo in stand wordt gehouden."

Wil je te weten komen hoe onze andere experten de situatie tussen Taiwan en China inschatten, luister dan hier naar de volledige aflevering van de podcast "China voorbij de muur". Jouw reactie is welkom op chinavoorbijdemuur@vrt.be.