Van intiem familietafereel over de kroon ontbloten tot de eenzaamheid van het ambt: dit krijg je te zien in docu over koning Filip

De openingsscène neemt ons al mee naar waar we nog nooit geweest zijn. Naar de woonkamer van Kasteel Belvédère, de thuis van koning Albert en koningin Paola. Koning Filip staat er rond de piano, samen met zijn moeder en met broer prins Laurent en schoonzus prinses Claire. Filips nichtje, prinses Louise, de dochter van Laurent en Claire, speelt een stukje muziek uit de film "Le fabuleux destin d'Amélie Poulain".

De familie heeft net de documentaire over koningin Paola gezien, zo horen we regisseur Nicolas Delvaulx vertellen. Hij was er uitgenodigd om zijn film aan de familie te tonen. In die film vertelt Paola onomwonden over de moeilijkheden in haar huwelijk. Ook koning Albert en haar drie kinderen gaan daar openlijk op in.

Het is een menselijk verhaal geworden, ook van vergeving en verzoening, en na de vertoning hangt er emotie in de lucht. En dan gebeurt er een mirakel, zoals we Delvaulx horen vertellen: Claire spoort Filip aan om ook piano te spelen, zoals eerder die avond. En Filip zet zich achter de piano.

We zien ook koning Albert, die blij uitroept: “Mijn grootmoeder zou zo blij geweest zijn.” Koningin Elisabeth was gepassioneerd door muziek, en heeft in 1937 de Koningin Elisabethwedstrijd opgericht, een internationale muziekwedstrijd.

We zien een ongedwongen familiemoment, en zonder dat hij het mag, zo zegt hij, legt Delvaulx dit intieme moment vast op beeld en begint hij te filmen. En dan vraagt de documentairemaker zich af: “Is het niet tijd om te leren kennen wie koning Filip echt is?”

Daarop zien we koning Filip stoppen met pianospelen, en zeggen: “Ik ben wat geïntimideerd door de camera.” Maar hij speelt toch voort, en de toon voor de documentaire over hemzelf is gezet. Alsmaar meer zal de koning die we kennen als iemand introvert, zich tonen en ons mee laten kijken in zijn hoofd en hart.

Regisseur Nicolas Delvaulx mocht anderhalf jaar in de voetsporen van de koning lopen, omdat koning Filip dit jaar tien jaar op de troon zit. Het uitgelezen moment, zo vindt het paleis ook, om nog eens uit te leggen wat de koning doet, na de vorige documentaire van december 2014, toen de koning 500 dagen op de troon zat.

Zelf is de koning ook mee in het verhaal. “Ik denk dat veel mensen zich afvragen wat mijn job juist inhoudt”, zegt hij in de documentaire. “En ergens begrijp ik dat ook. Want het is eigenlijk geen job. Het is eerder een roeping. En ook vooral een band met de bevolking en het hele land.”

En dus zet hij zijn paleis- en kasteeldeur open, al is hij ook duidelijk: “Wat ik niet zou willen”, zegt koning Filip, “is de indruk geven dat dit een film wordt om mezelf op te hemelen of zo.” Wat is zijn nut, is een vraag die regisseur Delvaulx belooft te beantwoorden.

Je voelt dat het een film is waarmee koning Filip wil uitleggen wat hij doet. Bovenop de persoonlijke ontboezemingen en reflecties van de koning, horen we Delvaulx als verteller veel details geven over wat hij gefilmd heeft. Over staatsbezoeken, en wat hun doel en nut is. Of over de reis naar Congo, waar koning Filip zijn spijt over het Belgische koloniale verleden rechtstreeks aan de Congolezen heeft herhaald.

De impact van de koning, via zijn contacten achter de schermen, bleek bij de vrijlating van de Belgische hulpverlener Olivier Vandecasteele door Iran. De vriendschappelijke relatie van koning Filip met sultan Haitham van Oman, die bemiddelde met de Iraniërs, droeg bij aan de vrijlating.

Delvaulx laat de koning ook uitleggen welke initiatieven hem na aan het hart liggen, zoals de Belgodyssee, een wedstrijd voor studenten Journalistiek aan beide kanten van de taalgrens, bedoeld om de gemeenschappen te verbinden, en Be Heroes, dat gewone mensen die bijzondere dingen voor een ander doen in de kijker zet.

Bij momenten wordt de film daardoor te uitleggerig, en voelt die tijdens die passages lang aan. Uiteindelijk is het ook een documentaire geworden van 1 uur en 40 minuten. En het is pas gaandeweg dat we dichter raken bij de mens achter de functie.

We ontdekken wie koning Filip is, en hoe hij denkt, via de achtergrondgesprekken die hij had met de maker. Delvaulx benadrukt de openheid van het paleis, en van de koning: “Bijzonder is dat ik alle vragen mocht stellen die ik wilde”, zegt Delvaulx. “Er was geen censuur.” Maar vertelt koning Filip te veel, door die achtergrondgesprekken toch te laten gebruiken?

Alles wat de koning zegt, moet eigenlijk gedekt zijn door de regering. Is dat hier ook zo? Nu, delicate onderwerpen zijn niet aan bod gekomen. Delvaulx was op zoek naar de mens achter de koning, niet naar controverse. “De koning zag dat ik er niet op uit was om te zoeken naar een mogelijke fout”, vertelt Delvaulx. “Ik was heel meelevend, respectvol, ik probeerde om hem goed te begrijpen. Wat drijft hem? Wat heeft hem getekend? Wat is zijn strijd? Vandaar is een vertrouwen gegroeid.”

Koning Filip spreekt in de documentaire wel over hoe hij zijn rol als koning ziet. Maar hij blijft eerder filosofisch. “Mijn rol heeft iets dubbelzinnigs”, zegt hij. “Ik ben niet verkozen, maar als je zo veel mensen ontmoet, als je op de hoogte bent van alles, kun je gehoord worden, en kun je invloed uitoefenen.”

“Het feit dat je er geen belang bij hebt”, gaat koning Filip voort, “dat je de dingen niet doet om van te leven, of om je macht te versterken, geeft dit waarde, geloof ik. Wat je doet, doe je alleen voor het algemeen belang, voor het welzijn van de mensen.”

Belangrijk is dat de koning voorzichtig is met politieke uitspraken. We mogen niet te weten komen welke partij of politicus hij verkiest. Hij moet neutraal blijven en boven het politieke gewoel staan. Dat beseft hij maar al te goed. “We ontdekken een stukje van de koning”, vertelt Delvaulx. “Ik pretendeer niet dat ik hem helemaal blootgeef. Ik toon een stukje van de waarheid.”

Uitspraken van de koning, zelfs over zijn rol, blijven persoonlijke reflecties, die de kroon niet ontbloten. “Ik stel de mensen vragen”, vertelt koning Filip. “Ik besef dat mensen het vaak niet gewend zijn dat je in ze geïnteresseerd bent. Ik wil naar hen luisteren. Erkenning is voor mij een belangrijk thema. Je zegt tegen mensen dat ze iemand zijn. Als je je erkend voelt, verbetert je lot.”

“Als ik ergens kom, heb ik, doordat ik ben wie ik ben, ergens het vermogen om de mensen op te beuren. Ik denk dat de mensen begrepen hebben dat we dat niet voor onszelf doen, maar om anderen te dienen. We geven iets terug aan de anderen. Ik denk dat dat een verschil kan maken…”

“Toen ik jong was, kon ik dat moeilijk geloven omdat dat niet concreet genoeg leek. Maar eigenlijk is het heel concreet. Je kunt dat niet meten. Vaak beseffen de mensen niet meteen welke impact we gehad hebben.”

Koning Filip spreekt ook over koning Boudewijn, de koning met wie hij altijd wordt vergeleken. Hij zou een koning zijn zoals zijn oom, werd altijd gezegd, maar dat spreekt hij tegen. “Koning Boudewijn heeft indruk op me gemaakt”, vertelt koning Filip. “Hij was een sterke figuur. Hij was iemand die echt een ideaal had. Hij was iemand die wist hoe hij de mensen moest steunen. Maar hij deed dat op zijn manier. Ik doe het op mijn manier, die is anders.”

“Koning Boudewijn was zeer menselijk. Wat indruk maakte op mij, was dat hij zei: ‘Iedereen draagt ergens een lijden met zich mee’. Zelfs mensen die groot succes gekend hebben, verbergen een groot lijden. Complexen, wonden. Als je dat eenmaal begrepen hebt, besef je dat we allemaal maar mensen zijn. Dat brengt mensen dichter bij elkaar, en dan kun je hen beter begrijpen.”

Die wonden draagt koning Filip zelf ook mee, vandaar dat hij er zo gevoelig voor is, en het zo belangrijk vindt om inderdaad mensen te kunnen opbeuren, zeker jongeren. “Er zijn veel te veel jongeren die een negatief zelfbeeld hebben”, vertelt koning Filip. “Ik denk dat zij geen weet hebben van alle capaciteiten die ze hebben. Ze kunnen zoveel talenten ontwikkelen en ze zijn allemaal nuttig, in onze samenleving, ze kunnen een rol spelen.”

“Voor een deel heb ik dat ook zelf ondervonden. Mijn eigen jeugd was niet altijd gemakkelijk en ik geloofde niet altijd in mezelf. Ik weet dat men kan veranderen. Het leven biedt ons mogelijkheden, kansen, mensen die op ons pad komen, ontmoetingen. Men moet ze grijpen.”

Hoe ervaar je als kind het feit dat je later koning zal worden? Koning Filip ontdekte het op school, zo vertelt hij. “Ik moet vijf of zes geweest zijn”, vertelt koning Filip. “En ik ging naar de Sint-Michielsschool. Ik was met mijn ouders in de klas. Die keek uit op de binnenplaats, en ik hoor heel luid: ‘Kijk, kijk, onze toekomstige koning’. Ik zat daar, ik durfde niet eens te kijken. Ik hoor dat en ik hoor hen over mij praten. Toen heb ik begrepen wat mijn lot was.”

Het moment dat hij dan uiteindelijk koning is geworden, tien jaar geleden, heeft zijn leven veranderd. “Toen ik de eed heb afgelegd”, vertelt koning Filip, “heb ik echt beseft dat er geen weg terug was. Ik ben toen een hechte relatie aangegaan met de mensen. Het is een beetje zoals een huwelijk. Ook een grote eer. Daarna moet je de uitdaging aankunnen.”

Een uitdaging die ook komt met een zekere eenzaamheid, zo blijkt. Ben je als koning ooit klaar met werken, wil Delvaulx weten? “Nee, alleen thuis”, vertelt koning Filip. “Ik was onlangs nog bij vrienden en daar waren heel veel mensen. Als ik daar aankom, zelfs als de mensen ontspannen zijn en zo, en ik met de mensen praat, is het altijd de koning die daar is. Dat is duidelijk.”

“Soms zie ik mensen die met elkaar praten, elkaar tutoyeren, zeggen: hoe gaat het met jou? Dit en dat. En jij? En dan keren ze zich naar mij en dan is er ineens toch wat meer terughoudendheid, bij hen en bij mij. Het is een soort van eenzaamheid waarmee ik heb leren leven. Het is een eenzaamheid die bij het ambt hoort.”

In zijn gezin voelt koning Filip die eenzaamheid niet, en daarvoor dankt hij koningin Mathilde. “Ik moet zeggen dat m’n echtgenote me een normaal gezin gegeven heeft”, vertelt koning Filip. "Dat is een geschenk, het mooiste geschenk. Met alles wat dat met zich meebrengt, hè. Zorgen en… Zoals alle gezinnen. Het is niet altijd rozengeur en maneschijn. Maar dat kennen we allemaal.”

“We doen erg ons best om ons gezinsleven normaal te houden en niet voortdurend een rol te spelen. Ook als we onder familie zijn. Voor onze kinderen moeten wij echt hun ouders zijn en niet het staatshoofd of koning Filip die eist dat ze studeren. Nee. Wij zijn papa en mama.”

“Het is voor hen niet gemakkelijk om onze kinderen te zijn. Ze moeten vaak het voorbeeld geven. En dat is helemaal niet gemakkelijk. Ik weet hoe het voelt. Maar ze zijn geweldig. Onze kinderen zijn fantastisch. Het zijn vier buitengewone kinderen. Ze hebben allemaal hun eigenschappen, hun eigen karakter.”

Met zijn oudste zoon, prins Gabriël, beleefde koning Filip een uitzonderlijk moment dit jaar, toen hij hem meenam naar de lancering van de ESA-satelliet naar Jupiter. “Ik ben zo blij dat ik met mijn zoon naar Kourou kon gaan. Ik wou dat absoluut niet missen.” Al heel zijn leven is koning Filip gepassioneerd door de ruimte, sinds het Apolloprogramma dat hij zich nog goed herinnert, van toen hij klein was.

“We zullen dit nooit vergeten, hij en ik”, vertelt koning Filip. “Het was fantastisch. Een onvergetelijk vader-zoonmoment, waar we dichterbij elkaar konden komen, en ’s avonds bijvoorbeeld na het diner nog eventjes konden babbelen, en een paar keer toch goed lachen.”

“Het heeft ons deugd gedaan. Gabriël moest soms een voormiddag in het hotel blijven om verder te studeren. Hij deed dat ook vanzelf, hij besefte dat om ’s middags mee te kunnen gaan, hij in de voormiddag moest studeren.”

De documentaire eindigt met het persoonlijke motto van koning Filip, onder de beelden van het feest voor tien jaar koningschap in het Jubelpark op de nationale feestdag deze zomer. “Ik heb een periode ‘word wie je bent’ een mooi motto gevonden. Ik vind dat je ergens iemand ‘bent’. Ik hou wel van het aspect ‘zijn’.”

“Je hebt een existentieel kapitaal. Je krijgt een positie, talenten. Je erft bepaalde karaktertrekken, situaties, een tijdgeest, allerlei dingen. Maar je moet dat ook waarmaken. Je moet worden. Er is dat kapitaal en je moet dat laten groeien. Maar dat is een heel traject. ‘Word wie je bent’ betekent ook ‘aanvaard wie je bent’. Als je eenmaal in harmonie bent met jezelf, ben je gelukkig, denk ik.”