Zeezand in de verf en overschilderingen: dit brengt de wetenschap aan het licht over James Ensor

In 2024 is het 75 jaar geleden dat kunstenaar James Ensor overleed, met zijn onnavolgbare stijl een van de grote figuren uit de kunstgeschiedenis. Dat hij veel meer is dan““de man van de maskers” blijkt uit de vele tentoonstellingen die worden georganiseerd. Als eerste is Mu.ZEE in Oostende aan de beurt, de stad waar Ensor woonde en werkte. De tentoonstelling "Rose, rose, rose à mes yeux" belicht vanaf 16 december de stillevens van Ensor. Volgend jaar volgen verschillende andere Ensor-thema's in Antwerpen en Brussel. 2024 is hét Ensorjaar .

Intussen zit de wetenschap niet stil. Onderzoekers van het KMSKA in Antwerpen en van Mu.ZEE in Oostende leggen sinds kort een aantal van de belangrijke werken van Ensor kunsthistorisch en materiaaltechnisch onder de loep. Niet allemaal natuurlijk: aan de man zijn zo’n 850 schilderijen toegeschreven.

De combinatie van allerlei technieken levert soms verrassende resultaten op, vertelt Annelies Ríos-Casier. Ze is master in de conservatie en restauratie van schilderijen en doet een doctoraatsonderzoek op Ensors materialen en technieken aan de Universiteit van Antwerpen. Ze is ook verbonden aan het KMSKA, waar ze meewerkt aan het Ensor Research Project.

“Ensor-expert Herwig Todts van het KMSKA had een zwaar vermoeden dat Ensor heel wat schilderijen heeft overschilderd”,  vertelt Ríos-Casier. “Wij hebben dat met ons onderzoek kunnen bevestigen. Ensor heeft sommige schilderijen volledig overschilderd waardoor er niets meer van te zien was. Maar in andere heeft hij alleen bepaalde stukken aangepast, waardoor ze inhoudelijk veranderden.”

De onderzoekers wisten bijvoorbeeld te achterhalen dat er onder “Stilleven met chinoiserieën” een studie van een oude man verborgen zat. Kijk en vergelijk: het schilderij en het beeld van de MA-XRF-scan van de Universiteit Antwerpen:

Een mooi voorbeeld van een gedeeltelijke overschildering is “Zelfportret met bloemenhoed”.  “Ensor schilderde dat in de stijl van Rembrandt van Rijn, maar voegde daar pas jaren later de bloemenhoed aan toe. Dat zorgde voor een stijlbreuk, want het oorspronkelijke schilderij maakte deel uit van zijn vroege, donkere realistische periode waarin hij vooral met donkere pigmenten werkte, terwijl de bloemenhoed veel lichter en feller is van kleur en meer aansluit bij Ensors latere werk. Ook de techniek waarmee hij de hoed schilderde, was helemaal anders”, verduidelijkt Annelies Ríos-Casier. 

Waarom heeft Ensor hele werken overschilderd? “Ensors stijl is doorheen zijn leven sterk veranderd. Misschien was hij op bepaalde momenten niet meer helemaal tevreden over wat hij eerder had gemaakt en wou hij doeken die niet meer relevant waren een nieuw leven geven door er een ander werk bovenop te schilderen. Zeker is dat Ensor een drang had om te experimenteren, om voortdurend nieuwe dingen uit te proberen.”

Die stijlbreuk had ook met de tijd te maken. In de 19e eeuw kwamen verven op de markt die goedkoper waren en veel intenser van kleur. Die nieuwe mogelijkheden spraken veel kunstenaars aan. “Helaas zorgde dat er ook voor dat er materialen op de markt kwamen die niet genoeg getest waren. Sommigen daarvan verkleurden of vervaagden.”

Nog een bijzondere ontdekking: in de verf van het bekende schilderijtje “Badkoets op het strand” vonden de onderzoekers zandkorrels terug. “Van grote landschappen weten we dat het bijna evident is dat Ensor ze in zijn atelier heeft gemaakt, omdat het een huzarenstuk zou geweest zijn om ze telkens weer te verplaatsen. Maar van kleinere zoals deze hebben we daar vaak geen idee van. Op basis van die zandkorrels hebben we effectief kunnen bewijzen dat de zestienjarige Ensor dat werk op het strand heeft geschilderd”, onthult Annelies Ríos-Casier.

Nog een voorbeeld: ook de verf van het schilderij "De tuin van café Tivoli" bevat zandkorrels. Ook dit werk schilderde Ensor op het strand:

Op nogal wat schilderijen van James Ensor vonden de onderzoekers een transparante grijze laag bovenop alle verflagen. “In het verleden dachten restauratoren dat het om een laagje vuil ging en haalden ze dat er bij de restauraties systematisch af. Maar uit visueel onderzoek blijkt nu dat die grijze laag op eenzelfde schilderij soms gedeeltelijk wel en gedeeltelijk niet aanwezig is. En ook dat die laag soms de contouren van bepaalde vormen volgt. Dat bevestigt ons vermoeden dat het geen laagje vuil is, maar een artistiek aangebrachte laag.”

Grote vraag is dan: heeft Ensor die grijze laag zelf geschilderd of is dat later gebeurd? In het eerste geval moeten restaurateurs de laag met rust laten, natuurlijk, want dan heeft Ensor dat zelf zo gewild. 

 “Dat zijn we nu volop aan het onderzoeken”, zegt Annelies Ríos-Casier. Het resultaat van het onderzoek naar de grijze laag zal een groot effect hebben op de schilderijen. “De intrige”, dat prominent in het KMSKA hangt, is een schilderij met felle kleurcontrasten, ondanks dat daar zo’n grijze laag op zit. Als blijkt dat die laag niet door Ensor werd aangebracht, dan moeten we ze er afnemen en wordt het doek wellicht nog feller.”

Daarmee zijn we aanbeland bij eerdere restauraties van de schilderijen van James Ensor. Liep er bij de restauratie ooit iets mis? Annelies Ríos-Casier slaakt een diepe zucht. “Bijna alle schilderijen van Ensor die in de collectie van het KMSKA zitten, zijn tussen 1945 en 1996 onder handen genomen door verschillende generaties van restauratoren die werkzaam waren in de 20ste eeuw. En de technieken die zij toepasten, hebben heel wat schilderijen beschadigd.”

De restauratoren hebben de schilderijen bijna altijd losgesneden van het spieraam waarrond Ensor zijn doek had gespannen, terwijl er op die spanranden veel informatie zit, zoals de opbouw van de verflaag. En bij eerdere restauraties is vaak extra doek op de achterkant gekleefd, waardoor opnieuw informatie verloren ging én soms ook de verf aan de voorkant werd platgedrukt. “Ze hebben heel wat schilderijen onherstelbaar geruïneerd”, betreurt Annelies Rios-Casier.

Welke technieken gebruiken hedendaagse onderzoekers zoal om een schilderij door te lichten en alle geheimen te doorgronden? “In eerste instantie kijken we met het blote oog, al dan niet met een loep, naar een schilderij om de interessante zones op te sporen. Hoe een schilderij is opgebouwd, welke verflagen er aanwezig zijn, of er sprake is van degradatie, en of er sporen zijn die wijzen op overschilderingen.” 

Daarna kijken de onderzoekers met verschillende soorten licht – verschillende brillen, zeg maar – naar een schilderij om dingen te ontsluieren die zonder de hulp van geavanceerde optische instrumenten onzichtbaar blijven.

Met uv-licht bijvoorbeeld speuren ze het oppervlak van Ensors werken af. Om dieper in de verflaag te kijken, is infraroodlicht meer aangewezen. “Heeft de schilder een ondertekening gemaakt met potlood, dan kunnen we dat koolstofhoudende materiaal met infraroodfotografie blootleggen", zegt onderzoeker Ríos-Casier. 

De structuur van een schilderij laat zich het best analyseren met x-stralen. “Radiografische beelden laten zien hoe een schilderij op de draagconstructie zit gespannen en waar de nageltjes precies zitten. Ze tonen ons ook welke grondlaag Ensor heeft gebruikt, of hij de compositie van het schilderij achteraf heeft aangepast. En  zelfs of er onder het schilderij dat we bestuderen een eerder gemaakt schilderij zit, dat Ensor volledig overschilderd heeft. Van “Stilleven met stoffen” bijvoorbeeld werd met deze techniek duidelijk dat hij dit over een vroeger religieus studiewerk heeft geschilderd.” 

Met de MA-XRF-scanner van de Universiteit Antwerpen kunnen de onderzoekers dan weer nagaan welke chemische elementen er in de verflaag zitten. Zo kwam bijvoorbeeld aan het licht dat Ensor enkele bloemen in de hoed op zijn zelfportret met cadmiumgeel schilderde, een pigment dat pas vanaf 1886 in zijn schilderijen opduikt. Conclusie: hij heeft die bloemenhoed dus later geschilderd dan de rest van het schilderij.

Het beroemde zelfportret van Ensor hangt op dit moment naast het even bekende van Rubens, in de tentoonstelling "Zeldzaam en onmisbaar " met Vlaamse Topstukken in het MAS in Antwerpen. Wat de MA-XRF-scanner betreft: die is eerder gebruikt voor grondig onderzoek van schilderijen van Johannes Vermeer, Rembrandt of Rubens. 

Soms is het nodig om een piepklein stukje van de verflaag weg te nemen voor onderzoek in een lab. Met zo min mogelijk schade: de stukjes zijn vrijwel altijd kleiner dan een millimeter. En ze komen uit de minder zichtbare zones van een schilderij, zoals aan de randen van het doek dat achter de lijst verscholen zit.

En uiteraard duiken de onderzoekers ook in de archieven en bestuderen ze bijvoorbeeld de vele brieven die James Ensor schreef. Ook dat zijn waardevolle bronnen voor de Ensor-studie. James Ensor begeestert niet enkel het publiek, dat ruimschoots aan zijn trekken komt in het Ensorjaar, maar ook veel wetenschappers.