40 jaar na de moord op de Belgische missionarissen staat de democratie in Guatemala opnieuw onder druk

In de tweede helft van de jaren 90 kwam er met de vredesakkoorden een einde aan de Guatemalteekse burgeroorlog (1960-1996), de langste en meest gewelddadige burgeroorlog in Centraal-Amerika. Maar dat betekende niet dat Guatemala zomaar een nieuw tijdperk van gerechtigheid, democratie en gelijkheid binnenstapte. De spanning bleef in de samenleving, de bevolking had toen nog heel veel schrik.

Die vredesakkoorden waren om te beginnen een "onderhandelde vrede, waarbij een aantal toegevingen zijn gedaan", legt Patricia Verbauwhede uit. Zij is beleidsmedewerker bij de ngo Broederlijk Delen en kent het land goed. "Daardoor was het niet zo evident om de echte schuldigen van grote mensenrechtenschendingen te kunnen berechten. Het blijft voor de families van die honderdduizenden slachtoffers dan ook een zeer lange strijd om gerechtigheid te krijgen."

Daarnaast werden een aantal hervormingen van het democratische systeem voorgesteld, maar de arme, meestal inheemse, bevolking van Guatemala kon daar niet voldoende van profiteren. Ja, er waren opeenvolgende, min of meer democratische verkiezingen na decennia van dictatuur, "maar het bleef zeer moeilijk voor de verarmde bevolking om aan politiek te doen, een partij op te richten en voldoende middelen te verzamelen om aan verkiezingen deel te nemen".

De macht bleef dus ook in de jaren na de burgeroorlog in handen van een bevoorrechte elite. En dat bleef gepaard gaan met corruptie en machtsmisbruik.

Begin jaren 1960 waren de wijdverbreide armoede en grote ongelijkheid in de Guatemalteekse samenleving de aanleiding voor linkse guerrillabewegingen om de wapens op te nemen tegen de overheid. Die grote armoede en ongelijkheid zijn er vandaag, meer dan 60 jaar later, nog altijd. Nochtans is Guatemala rijk aan natuurlijke hulpbronnen, maar de oneerlijke verdeling van land houdt de armoede in stand.

"Je hebt ook nog altijd een economisch systeem dat heel veel mensen uitsluit", legt Verbauwhede uit. "Een veelzeggend cijfer is dat het aantal kinderen onder de 5 jaar dat ondervoed is op bijna 50 procent blijft hangen. In inheemse gebieden kunnen die percentages oplopen tot 70 à 80 procent. Dat cijfer toont dat de situatie de dag van vandaag nog altijd nijpend is."

Maar er waren ook lichtpunten. Met de hulp van de Internationale Commissie tegen de Straffeloosheid in Guatemala (Cicig) van de Verenigde Naties startten een aantal openbare aanklagers onderzoeken op naar schendingen van de mensenrechten tijdens de burgeroorlog en legden ze een aantal criminele structuren bloot. "Zij slaagden erin om tot aan de top van het regime mensen aan te klagen."

Die VN-commissie was niet bevoegd om misdaden tegen de mensheid te onderzoeken, maar heeft wel een heel belangrijke rol gespeeld in de versterking van het Guatemalteekse gerecht, waardoor kopstukken van het regime tijdens de burgeroorlog aangeklaagd konden worden. Een belangrijk voorbeeld daarvan is het proces tegen ex-dictator Efraín Ríos Montt. Ook al is zijn veroordeling later tenietgedaan, dat genocideproces uit 2013 "was voor de bevolking wel een zeer belangrijk moment".

De VN-commissie was al die jaren een "baken van hoop", zegt Verbauwhede. Toch is er ook sprake van een gemiste kans. "Ze gaf de opening voor het land om schoon schip te maken en het land op een andere leest te schoeien, maar tegelijk zie je dat er politiek weinig beweegt en er veel weerstand is. De machten van het status quo blijken uiteindelijk veel sterker te zijn."

Het Guatemala van vandaag valt niet meer te vergelijken met dat van 25 à 30 jaar geleden. "Zeker niet met de periode van de burgeroorlog. Die massale verdwijningen zijn niet meer aan de orde. Maar je blijft wel schimmige organisaties hebben in het land die dat gedachtegoed onderhouden en banden hebben met die ex-militairen", weet Verbauwhede.

Of die bewegingen een reëel gevaar vormen, is moeilijker te zeggen. Guatemala heeft ook nu nog een hoog moordcijfer, maar veel geweld dat vandaag plaatsvindt, wordt veeleer aan de drugsmaffia en straatbendes gelinkt.

In 2019 zette toenmalig president Jimmy Morales de VN-commissie het land uit. "Het was een duidelijk signaal dat ze die pottenkijkers niet meer wilden hebben. Toen was het voor iedereen in Guatemala duidelijk dat er een periode van regressie aanbrak", zegt Verbauwhede. "Vanaf dan probeert het regime de aanstelling van rechters zoveel mogelijk te beïnvloeden."

Onder zijn opvolger, de zeer conservatieve president Alejandro Giammattei, is er nog amper sprake van een strijd tegen corruptie. Ter illustratie: Guatemala stond in 2022 op de 150e plaats in de Corruption Perceptions Index van Transparancy International (op 180 landen).

Integendeel, verschillende aanklagers die onderzoek voerden naar corruptie, machtsmisbruik en schendingen van de mensenrechten werden opgepakt of in ballingschap gedwongen, inclusief iedereen die met de VN-commissie had samengewerkt. Ook alsmaar meer kritische journalisten werden opgepakt.

Dat Guatemala steeds meer van het democratische pad dreigt af te wijken, uit zich vandaag in een politieke crisis waarvan de uitkomst op dit moment zeer onduidelijk is.

In augustus slaagde de anticorruptiekandidaat Bernardo Arévalo (65) erin om de politieke elite te verslaan en verrassend de presidentsverkiezingen te winnen. Verkiezingen die om te beginnen al niet geheel democratisch verliepen, aangezien verschillende kandidaten niet eens mochten deelnemen.

De partij van Arévalo, Movimiento Semilla, mocht wel deelnemen, wellicht omdat ze het in de peilingen heel slecht deed. Maar nadat Arévalo in de eerste ronde op de tweede plek was beland en dus aan de tweede ronde mocht deelnemen, is het gerecht in actie geschoten.

Een oude zaak over fouten bij de registratie van Movimiento Semilla in 2018 werd weer opgerakeld om de partij te kunnen schorsen. Na de tweede ronde, die Arévalo won, werd ook een onderzoek gestart naar fraude met stemformulieren. Arévalo en zijn vicepresidente werden ook persoonlijk geviseerd in een derde onderzoek naar uit de hand gelopen studentenprotest, waarvoor zij hun steun hadden uitgedrukt op sociale media.

De demarche van het gerecht leidde tot hevig straatprotest, met wegblokkades en hier en daar ook geweld door geïnfiltreerde amokmakers. In oktober kwam de bevolking dagenlang op straat. De demonstranten eisten onder meer het ontslag van het hoofd van het Openbaar Ministerie en verschillende aanklagers onder haar die tegenstanders van het regime willen uitschakelen.

Afgelopen weekend ging het gerecht nog een stapje verder en kondigde een openbaar aanklager aan dat de verkiezingsuitslag van augustus ongeldig was, omdat tijdens de eerste verkiezingsronde verkeerde stemformulieren zouden zijn gebruikt.

Die uitspraak lokte heel wat kritiek uit, in binnen- en buitenland. Zowel verkozen president Arévalo als de Organisatie voor Amerikaanse Staten en de Europese Unie hadden het over een "poging tot staatsgreep door politiek gemotiveerde aanklagers".

Een dag later liet het hoogste verkiezingstribunaal in Guatemala echter verstaan dat de uitslag wel degelijk geldig en "onveranderlijk" is en Arévalo op 14 januari zoals gepland de eed moet kunnen afleggen.

Hoe het zal aflopen, valt moeilijk te voorspellen. Verbauwhede ziet drie mogelijke scenario's. "Ofwel legt hij de eed af en wordt hij een president zonder partij achter zich (omdat zijn partij geschorst is, waardoor de parlementsleden als onafhankelijken moeten zitten, red.). Dan zou zijn positie verzwakt zijn."

Een tweede scenario is dat het onderzoek naar hem voortgezet wordt. "Dan zal hij waarschijnlijk niet kunnen aantreden en dan zou je in een scenario van een overgangsregering komen. Dan zou de huidige regering eigenlijk aan zet blijven en is het de vraag hoe de bevolking daarop zal reageren."

"Een derde, ergste, scenario zou kunnen zijn dat er een soort staatsgreep gepleegd wordt of dat het land in een totale chaos terechtkomt."

Legt hij toch de eed af, dan rest nog de vraag in welke mate Arévalo Guatemala in de richting van een meer democratische én gelijke samenleving zal kunnen sturen.

Wat opvalt, is dat hij ook heel veel steun krijgt vanuit de inheemse bevolking. Dat was in het begin van de campagne zeker niet het geval. "Ze hadden het gevoel dat de verkiezingen wel weer een maat voor niets zouden zijn en er weer een traditionele partij aan de macht zou komen", geeft Verbauwhede aan. "Maar na de eerste ronde zag je het klimaat omslaan en is er eigenlijk vrij snel vanuit de volksbewegingen opgeroepen om voor Arévalo te stemmen, een figuur die niet gelinkt is aan het establishment."

Dat wil niet zeggen dat de inheemse beweging als één man achter hem zal staan. "Als hij president wordt, zal ze ook hem het vuur aan de schenen blijven leggen met haar eisen." Die inheemse beweging en een groot deel van de bevolking in het algemeen vraagt vooral een grondige hervorming van het land. Zo klinkt onder meer de roep om een nieuwe grondwet te schrijven. 

Arévalo reikt hen ook de hand, zegt Verbauwhede. "Dus als hij de ruimte, de kans en de internationale steun krijgt, zou een breed gedragen participatief proces met hem als president volgens mij de beste optie kunnen zijn voor het land. Hij is ook een gematigd figuur, die daarin zeker ook een rol voor de bedrijfssector ziet."

Voorlopig blijft het onduidelijk of Arévalo midden januari daadwerkelijk zal kunnen aantreden. Lukt het toch, dan zullen de verwachtingen hooggespannen zijn. Of hij die zal kunnen inlossen? "Een verarmde bevolking wil vaak heel snel resultaten, omdat het water haar aan de lippen staat", zegt Verbauwhede. "De grote vraag is of het volk genoeg geduld zal hebben met hem, want die resultaten kun je niet behalen in één ambtstermijn."