Zaak is klaar, maar kan pas in 2040 (!) behandeld worden: hoe achterstand bij hof van beroep Brussel steeds grotere proporties aanneemt

"Meester, mevrouw, meneer, (...) 

Zoals u weet, staat uw zaak op een wachtlijst en zal u verwittigd worden van de datum drie maanden op voorhand. 

(...) Op basis van voorspellingen en de huidige mogelijkheden, die rekening houden met de pleidooien van de zaken voor u, kunnen we u helaas geen datum beloven voor 04/2040. (...)"

Ondertekend: de griffier van het hof van beroep in Brussel. 

De zaak - een financieel dossier dat in 2021 ingeleid werd, zal dus pas in april 2040 (!) behandeld kunnen worden. "Een dergelijke achterstand is een onaanvaardbare aanval op de rechtsstaat", klinkt het bij advocaat Pierre-Philippe Hendrickx, die de brief ontving. 

"Het is niet de eerste keer dat ik dat meemaak, maar het wordt erger en erger. Voor ons, advocaten, kan het niet verder op deze manier."

Hendrickx kaart aan dat op die manier "levens van zelfstandigen vernietigd worden, en bedrijven failliet gaan". Het zit namelijk zo - en dit is even technisch: in belastingzaken heeft elk beroep een opschortende werking. Dat betekent dat er geen voorlopige uitvoering mogelijk is, zelfs niet als de uitspraak in eerste aanleg gunstig is. "Als iemand een belasting betwist, staat die dus voor een moeilijke keuze", verduidelijkt Hendrickx. "Ofwel betaalt hij de betwiste belasting en als hij de zaak wint na een lange procedure, zal de administratie de onterecht geïnde belasting terugbetalen, met een rente van 2 procent per jaar. Ofwel betaalt hij de betwiste belasting niet, en als hij ongelijk krijgt, zal hij de belasting moeten betalen, plus een rente van 4 procent per jaar."

Als de zaak effectief gepleit wordt in 2040, zal het hoogstwaarschijnlijk zonder Hendrickx zijn. "In de tussentijd ga ik op zoek naar een jonge stagiair, die deze zaak in 2040 zal kunnen pleiten, voor een rechter die vandaag misschien nog niet eens aan zijn studies begonnen is. Die zal zich in 2040 als historicus moeten buigen over de fiscale toepassingen in deze zaak."

"Ik ben niet verbaasd. We hebben dit al verschillende keren aangekaart. De fiscale materie is bij uitstek de slechtst bediende kamer, niet alleen in het Frans, ook in het Nederlands. Maar 2040, 17 jaar wachten, dat hebben we nog niet eerder gezien. Dat is wel extreem lang", zegt Peter Callens, voorzitter van de Orde van Vlaamse Balies en zelf al jaar en dag advocaat in Brussel. 

Bij het verhaal zijn wel twee kanttekeningen te plaatsen. Eén: het gaat om een wachtlijst. In realiteit worden de zaken vaak wel vervroegd. Dat zegt ook Callens: "We moeten het een klein beetje relativeren. Men werkt met een computermodel dat niet zeer betrouwbaar is. Het zal dus vroeger zijn, maar nog altijd zeer ver in de toekomst. Je moet weten: die zaak is klaar, die kan dus bij manier van spreken vandaag of morgen gepleit worden, en toch zal het nog jaren duren."

Dat beaamt ook Hendrickx: "Het zal misschien lukken in 6 of 8 jaar. Is dat redelijk? Nee. Dat is al veel te veel. In een rechtstaat is dat niet aanvaardbaar. Er moet een oplossing komen voor deze catastrofe."

Daarnaast is het verre van een nieuw probleem. De achterstand in Brussel is historisch te noemen, en het is ook niet de eerste keer dat het probleem aangekaart wordt. "De achterstand dateert niet van gisteren, die is niet ineens ontstaan. Het is een fenomeen dat al járen oud is." 

Vorig jaar nog heeft de Hoge Raad voor Justitie (HRJ) een audit uitgevoerd naar het Brusselse hof van beroep. Daarin lezen we onder meer: "De achterstand sleept al (minstens) twee decennia aan en het is niet meer mogelijk om exact te bepalen wat in die twee decennia, of zelfs langer, allemaal historisch gebeurd is. (...) Belangrijkste feit is echter dat thans nog steeds een zeer groot aantal zaken aanslepen, als gevolg van de historiek van vele jaren en dat men moet pogen dit vandaag kordaat aan te pakken."

We doen een poging om het te visualiseren: de HRJ toonde in zijn rapport hoeveel dossiers er jaarlijks binnenkomen, hoeveel er afgehandeld worden en hoeveel er nog op de plank liggen. Voor burgerlijke zaken - waaronder ook de financiële zaak van hierboven valt - ziet dat er zo uit: 

Hoe komt dat nu? In het rapport wordt onder meer gewezen op het personeelstekort, maar ook op de complexe, zware en omvangrijke dossiers die in Brussel behandeld worden. Er is het afgelopen jaar ook het megaproces rond de aanslagen geweest, dat heel wat capaciteit opgeslorpt heeft. En er is simpelweg - zoals hierboven geïllustreerd - een enorme historische achterstand, die maar niet weggewerkt geraakt. 

"Eigenlijk kennen we de symptomen, maar een duidelijk beeld van een diagnose is nooit gesteld. Het is een mysterieus iets, dat over de decennia heen gegroeid is tot wat het nu geworden is. Maar hoe het exact komt, daar is eigenlijk nog altijd geen antwoord op", klinkt het bij Callens. "Een deel van de waarheid is dat er altijd plaatsen open staan, een tweede reden is dat er veel grote zaken in Brussel zijn. Denk maar aan het terreurproces. De voorzitter van het hof van beroep is weggeplukt, om daar maanden te zitten. Dan blijft het werk liggen." Bovendien, zo zegt hij, is het werk tussen de kamers niet altijd even goed verdeeld.

Minister van Justitie Paul Van Tigchelt (Open VLD) benadrukt dat er de voorbije jaren extra personeel aangeworven is. "Die extra mensen en middelen moeten wel efficiënt worden ingezet. Zo is het hof van beroep van Antwerpen er de voorbije jaren in geslaagd om de achterstand weg te werken. Niet alleen door extra mensen, maar ook dankzij de ingrijpende hervormingen die de eerste voorzitter er heeft doorgevoerd."

De achterstand blijft ook niet zonder gevolgen. Zo werd ons land enkele maanden geleden (nog maar eens) veroordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, net omdat een zaak zo lang aangesleepte. Die zaak draaide rond een geschil over de verkoop van een appartement. "Het is de taak om te waken over de eerbiediging van de mensenrechten. Dit kan echter niet goed functioneren als er geen binnenlandse gerechtigheid binnen redelijke termijnen is." Daarvoor wijst het Hof ook de Belgische Staat met de vinger, om "de nodige maatregelen te nemen". 

Maar wat is de oplossing dan? "De kaders moeten volledig ingevuld worden, en wellicht moeten er een aantal extra raadsheren bijbenoemd worden", zegt Callens - iets waar justitie volop mee bezig is. Hij pleit ervoor om na te denken over een fusie van de hoven van beroep, enerzijds aan Vlaamse, anderzijds aan Franstalige kant. "Zo kunnen raadsheren efficiënter ingezet worden. Het is een revolutionaire maatregel, die nog niet bestudeerd is. Maar uitzonderlijke situaties vragen om uitzonderlijke oplossingen."

Hoe dan ook zal het nog (ettelijke) jaren duren vooraleer de achterstand weggewerkt is.