Universele Verklaring van de Rechten van de Mens bestaat 75 jaar: "Belangrijker dan ooit dat ze gerespecteerd worden, elke dag, overal ter wereld"

De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens werd opgesteld door de Commissie voor Mensenrechten van de Verenigde Naties. Op 10 december 1948, aan het einde van de derde Algemene Vergadering in Parijs, werd ze aangenomen.

De verklaring was een gevolg van de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust, de systematische vervolging van en genocide op de Joden. Vooral Eleanor Roosevelt, de weduwe van de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt, was er een grote pleitbezorger van. 

"De leden van de Verenigde Naties, die net waren opgericht, kwamen tot de vaststelling dat dergelijke misdaden zich niet zomaar mochten herhalen", legt Martien Schotsmans, directeur van het Federaal Instituut voor de Rechten van de Mens, uit in het Radio 1-programma "De ochtend".

"En dat mensen overal ter wereld van dezelfde rechten moeten kunnen blijven genieten en dat men zich dus ook mag gaan bemoeien met staten die de rechten van de mensen die in hun land wonen, niet respecteren. De soevereiniteit van landen om hun inwoners op eender welke manier te behandelen, werd toen dus stevig in vraag gesteld."

De verklaring werd op een bijzonder moment aangenomen. Op het juiste moment, zou je kunnen zeggen. "Er was net een window of opportunity voordat de relaties tussen het Westen en het Oostblok volledig verstoord raakten. In dat interval heeft men die verklaring aangenomen."

Geen enkele lidstaat stemde tegen, acht lidstaten onthielden zich, waaronder de Sovjet-Unie, Saudi-Arabië en Zuid-Afrika. De Verenigde Naties bestonden destijds uit een vijftigtal landen, tegenwoordig zijn dat er 193.

De verklaring bestaat uit een inleidende tekst en 30 artikelen over in totaal ongeveer 60 mensenrechten. Artikel 1 luidt als volgt:  "Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen."

Lang niet alle mensenrechten zijn in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens opgenomen. Zo is de gelijkheid van vrouwen en mannen er niet in opgenomen, noch de strijd tegen genitale verminking, noch een verbod op de doodstraf. Ook de vrijheid van drukpers ontbreekt, net als het recht op abortus en euthanasie of het stakingsrecht. Die rechten werden wel in latere verdragen opgenomen.

De reden dat niet alle mensenrechten in de Universele Verklaring zijn opgenomen, is omdat die tekst een compromis was waarover iedereen het toen eens was, legt Schotsmans uit. "En over een aantal dingen kon tussen al die landen geen akkoord bereikt worden."

Staan er onder meer wel in: het recht op leven, het recht op vrijheid, het recht op veiligheid. "Dat is iets dat in alle landen en culturen gerespecteerd wordt." Schotsmans spreekt dan ook tegen dat de "universele" verklaring vooral een "westerse" verklaring zou zijn, net omdat het een compromistekst is tussen al die landen. 

De volledige Universele Verklaring van de Rechten van de Mens kun je in het Nederlands onder meer nalezen op de website van mensenrechtenorganisatie Amnesty International.   

De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is de allereerste bevestiging van de universaliteit van mensenrechten: overal ter wereld moeten mensen van dezelfde rechten kunnen genieten.

De verklaring is echter niet bindend, "de waarde ervan is vooral moreel en educatief", zegt Schotsmans. Toch wordt er geregeld door rechtbanken naar verwezen.

Belangrijker is de inspiratiebron die de verklaring geweest is voor de opstelling van verschillende andere verdragen die wel bindend zijn. Het meest bekende voorbeeld daarvan voor Europeanen is het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens uit 1950.

Een verdrag waarmee het Federaal Instituut voor de Rechten van de Mens het meest aan de slag gaat. België is overigens al herhaaldelijk veroordeeld door het Europees Hof voor de Mensenrechten, onder meer vanwege de overbevolking in de gevangenissen en de schending van de mensenrechten van asielzoekers.

Het instituut volgt de uitspraken over België op en bekijkt of België voldoende doet om de structurele problemen die aan de oorzaak lagen van die mensenrechtenschendingen, te verhelpen.

Andere verdragen die geïnspireerd zijn op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens zijn onder meer het VN-Verdrag voor Burgerrechten en Politieke Rechten, het VN-Kinderrechtenverdrag en het Verdrag inzake de Uitbanning van alle Vormen van Discriminatie van Vrouwen. "Dat is dus een hele reeks internationale verdagen die wel bindend en afdwingbaar zijn", zegt Schotsmans.

Daarnaast zijn er ook meer dan 90 nationale grondwetten die op de verklaring gebaseerd zijn. Maar ook heel wat vrijheidsbewegingen vonden er inspiratie in, geeft Schotsmans aan, "zoals in Zuid-Afrika en de gekoloniseerde landen".

António Guterres, secretaris-generaal van de Verenigde Naties, hecht nog altijd veel belang aan de verklaring. In een videoboodschap ter gelegenheid van de 75e verjaardag noemt hij de verklaring een "routekaart, die helpt om oorlogen te beëindigen, verschillen te overbruggen en een leven van vrede en waardigheid voor iedereen te verdedigen".

Maar ondanks die "routekaart" is de wereld "de weg aan het verliezen", stelt Guterres. "Er zijn conflicten en armoede en honger nemen toe. De ongelijkheid wordt groter." De VN-baas noemt het dan ook "belangrijker dan ooit" dat alle mensenrechten "verdedigd en gerespecteerd" worden. "Sociale, culturele, economische, burger- en politieke rechten, die ons allen beschermen."

Volgens Guterres hebben mensenrechten ook een "unieke en centrale rol" in het "updaten en meer effectief maken van de internationale structuur" in de 21e eeuw. Hij roept alle lidstaten op om van deze 75e verjaardag en de Top van de Toekomst in 2024 gebruik te maken "om hun engagement voor de tijdloze waarden van de universele verklaring te benadrukken".

"En ik roep alle mensen ter wereld op om de mensenrechten te verdedigen en te respecteren, elke dag, voor iedereen, overal ter wereld."