De boeken van de week: een reddingsplan voor het onderwijs, een moederroman en het "moeraseffect" van geweld 

De alarmerende cijfers over het dalend onderwijsniveau in ons land verontrusten cognitief psycholoog en onderwijsexpert Wouter Duyck al langer. Hij trekt ten strijde in zijn boek "Mijn kind, slim kind. Waarom lezen en tellen de wereld zal redden" (uitgeverij Pelckmans). 

Uit de nieuwe PISA-cijfers, een grootschalig internationaal onderzoek gevoerd in 81 landen, blijkt dat de Vlaamse leerlingen opnieuw achteruitgaan op gebied van wiskunde, lezen en wetenschappen. De opeenvolgende slechte PISA-resultaten zijn de reden waarom Wouter Duyck dit boek heeft geschreven.

"Er is een half jaar leervertraging bijgekomen op een periode van 4 jaar", vertelt Duyck op Radio 1. "Door corona was het voorspelbaar dat we achteruit zouden gaan. Als je die twee fenomenen - de historische trend en de coronaschok - samenneemt, dan moet je vaststellen dat het nu 15 maanden langer duurt voordat een 15-jarige even goed kan rekenen als een leeftijdsgenoot 20 jaar geleden."

Er is een economisch effect: deze generatie zal gemiddeld 10 procent minder verdienen. Maar er is ook een impact op de gezondheid. "Wie beter kan rekenen en lezen, leeft ook langer. En er is een effect op het mentaal welzijn: Goed kunnen denken leidt ook tot goed kunnen voelen. Zij die cognitief beter ontwikkeld zijn, hebben ook minder kans op een depressie", licht Duyck toe. 

Ook de thuistaal speelt een rol: er is een grote kloof tussen kansrijke en kansarme kinderen; de helft van die kloof valt terug te brengen tot de thuistaal. "Vroeger was er een heel sterke sociale mobiliteit: heel veel arbeiderskinderen zijn naar de universiteit geweest. Toen hadden we die complicatie van thuistaal niet. Die leerlingen moeten bijgespijkerd worden", aldus Duyck.

Wouter Duyck wil ook af van de "bepampering" die de mentale veerkracht van jongeren ondermijnt en van de eerste brede graad. In zijn boek bespreekt Duyck ook de invloed van alomtegenwoordige sociale media op de leerprestaties. 

In "Bloedzang" (uitgeverij Koppernik) blikt Caro Van Thuyne op een eigenzinnige manier terug op het leven van haar overleden moeder. De auteur won in 2021 won de Bronzen Uil voor haar debuutroman "Lijn van wee en wens”.  Van Thuyne - een pseudoniem - geeft geen interviews: ze noemt zichzelf een schrijver en geen prater. 

"Het is een moederroman", vertelt Heleen Debruyne in haar recensie op Klara. De moeder van twee dochters en twee zonen was een huisvrouw ergens in West-Vlaanderen. Over lastige zaken praatte ze niet. Op latere leeftijd kreeg ze een trombose; ze belandde tijdens de coronapandemie in het ziekenhuis, wat de communicatie met de familie en zorgverleners niet vergemakkelijkte. 

In het boek citeert Van Thuyne heel veel schrijvers die haar hebben beïnvloed, en haalt ze oude en zelf verzonnen sprookjes aan. "Ze schrijft lange passages die mij meer aan een soort mystieke bezwering deden denken dan aan een roman. Het is een heel eigenzinnig boek geworden en daar tussenin haalt ze wel herinneringen op aan haar moeder en aan het gezinsleven", vertelt Debruyne. En dat doet ze schaamteloos in het West-Vlaams.

Interessant is hoe Van Thuyne pagina’s lang probeert bloot te leggen hoe een vrouw tot vrouw gemaakt wordt, vindt Heleen Debruyne. "Hoe haar moeder haar heeft geleerd dat een meisje zich klein moet maken, moet zwijgen, haar verbeelding tot kalmte moet aanmanen, het lekkende moet indijken met maandverbanden". Hier verwijst ze naar Simone de Beauvoir. Ze lijkt enerzijds haar moeder hiervoor te verwensen, maar anderzijds toont ze begrip omdat ze zelf in dat systeem is grootgebracht. En in die zin lijkt het boek ook een bezwering van wat Van Thuyne het patriarchaat noemt.

"Bloedzang" is een weerbarstig boek dat heel veel kanten uitgaat: "De registers die ze bespeelt zijn eindeloos, maar toch past het allemaal heel goed in elkaar en met dit boek is Van Thuyne aan haar opvoeding van braaf meisje echt wel ontsnapt", vindt Heleen Debruyne.

Wat drijft gewone mensen tot buitengewoon geweld? Christophe Busch probeert het te begrijpen in "De Duivel zit in elk van ons. Van Holocaust tot terrorisme: hoe gewone mensen in staat zijn tot buitengewoon kwaad" (uitgeverij Borgerhoff & Lamberigts).

Criminoloog en historicus Christophe Busch, vroeger directeur van Kazerne Dossin, staat nu aan het hoofd van het Hannah Arendt Instituut, waar hij onderzoek voert naar mechanismen en patronen van collectieve geweldpleging. 

We kennen allemaal de afgrijselijke beelden bij de bevrijding van de kampen waarin de levenloze lichamen van Holocaust-slachtoffers met bulldozers in massagraven geduwd worden. "Wie daar verantwoordelijk voor is geweest, moet wel intrinsiek kwaadaardig zijn", vertelt Busch op Radio 1 . "Toch waren vele officieren en assessoren van de concentratiekampen banale mensen, die "na de werkuren" hun kinderen van school haalden en samen huiswerk maakten."

Volgens politiek denker en filosofe Hannah Arendt was Adolf Eichman, architect van de massamoord op Joden, een sprekend voorbeeld van dit parallel universum: een doodnormale ambtenaar die een soort bedrijfsefficiëntie nastreefde op het werk en niet nadacht over de eindresultaten van zijn handelingen. "Arendt doorbrak dat beeld van de dader met demonische eigenschappen: het zijn banale mensen zoals u en ik, die verweven geraken in een proces van daderschap", licht Busch toe. 

"We denken vaak: het kwaad, dat is die ander, maar het zit in ons allemaal", zegt Christophe Busch in "De afspraak ". Dé vraag in zijn lijvig boek is: hoe raken doodgewone mensen stap per stap betrokken bij buitengewone misdrijven? 

"Er is zoiets als een moeraseffect: hoe dieper je in het geweld zit, hoe moeilijker het is om niet enkel uit die geweldmachine te stappen, maar ook los te komen van de logica die geleid heeft tot het geweldmechanisme", verklaart Busch. 

Waarom zet men de stap? Uit daderonderzoek blijkt dat het een complex samenspel van factoren is. Hoe beter je de condities kent die dat gedrag gaan scheppen, hoe meer je aan preventie kan doen", is de stelling van Busch.  

De komst van een baby kan de relatie van jonge ouders onder hoogspanning zetten. "Liefde in de tropenjaren" (uitgeverij Lannoo) van klinisch psycoloog en relatietherapeut Katrien Koolen is een nuttige gids voor die overdrukke tijden.

Met "de tropenjaren" doelt de auteur niet op een specifieke levensfase van ouders, maar op het gevoel van overspoeld zijn. “We bereiden ons negen maanden voor, maar er is zo veel waar we ons niet op kunnen voorbereiden. We moeten op elkaar leunen, want we kunnen ons huis niet zomaar verlaten. Hoe kunnen we een vervullende relatie aanhouden tussen deze muren?”, licht Koolen haar boek toe op Radio 1.

Ze benadrukt dat het normaal is dat de verbinding met elkaar verloren kan gaan. Dat we in deze nieuwe situatie steeds meer verwachten van onze partner, maakt het er niet gemakkelijker op. "Blijven communiceren is belangrijk, maar vraagt ook meer moeite wanneer er kinderen bij komen kijken die ook veel geduld en energie vragen.”

Volgens de therapeute komt het erop neer dat je elkaar opnieuw moet zoeken. “Concreet wil dat niet zeggen dat je elke dag een uur samen in de zetel moet zitten, maar eerder dat je elkaar, bijvoorbeeld tijdens het passeren, kort aanraakt. Of dat je naar de winkel gaat en de lievelingschips van je partner meebrengt. Het zit in kleine gebaren.”

Kleine attenties zijn veel belangrijker dan het organiseren van bijvoorbeeld date nights die bedoeld zijn om het vuur binnen de relatie opnieuw aan te wakkeren. “Date nights zijn als een badeend in een koud bad, terwijl het pas echt leuk wordt als een bad warm is. De verbinding moet er zijn en pas dan kan je er verder leuke dingen mee doen.”

In het boek delen onder anderen Eva Daeleman en Elisabeth Lucie Baeten hun tips om de liefde vast te houden tussen de slapeloze nachten en vuile pampers door. 

Wat als je terug kon reizen in de tijd om een fout uit het verleden ongedaan te maken? Rob van Essen gaat aan de slag met dit concept in zijn nieuwe roman "Ik kom hier nog op terug" (uitgeverij Atlas-Contact). 

Hoofdpersonage is Rob Hollander en het is geen toeval dat hij dezelfde voornaam heeft als de auteur. "Ik kom hier nog op terug" is dan ook autobiografische sciencefiction. Het vertrekpunt van het verhaal zijn herinneringen én met een teletijdmachine kun je terugreizen in de tijd om fouten uit het verleden te herstellen.

Eén van die herinneringen gaat terug naar toen Rob acht was. Op een zondagnamiddag wordt er ten huize van het strenggelovige protestantse gezin Van Essen aangebeld door een moeder met haar zoontje, die de blijde boodschap uit het evangelie komen verspreiden. De jongen vertelt een uit het hoofd geleerd lesje en zorgt ervoor dat Rob dominee wil worden, zodat hij later ook het goede nieuws kan verkondigen. 

Een andere herinnering heeft te maken met presentator Mr. G.B.J. Hiltermann, die op zondag na het nieuws van 13 uur, een programma had op de Nederlandse radio over de toestand in de wereld. Rob kwam Hiltermann later tegen in Amsterdam: "Ik zag hem op de brug staan, vlak bij het Amstelhotel, in zijn pyjama en op zijn pantoffels om vijf uur 's middags. Ik ben toen langsgelopen zonder te vragen: gaat het wel? Ik had wroeging toen ik aan die zondagmiddag dacht. Die twee herinneringen kwamen bij elkaar en zo is het hele weefsel van dat boek ontstaan", vertelt Rob Van Essen in "Pompidou" op Klara.

Via een teletijdmachine van een vriend uit zijn studententijd wordt Rob Hollander teruggekatapulteerd naar Amsterdam, naar het moment waarop Hiltermann op de brug staat. Zo krijgt hij de kans zaken uit het verleden te corrigeren en om Hiltermann alsnog naar huis te brengen. 

Ongetwijfeld heeft het opgroeien in een streng religieus milieu meegespeeld in het tot stand komen van dit verhaal, verklapt Van Essen. "Tijd is er ontzettend belangrijk: de korte tijd die je op aarde leeft, bepaalt of je in de hel of in de hemel terechtkomt en zo in de eeuwigheid zal verder leven."