CO2 uit de lucht plukken met machines om klimaat te redden? Impact is voorlopig "verwaarloosbaar"

We hebben al verschillende klimaatrapporten gehad in de aanloop naar COP28, de klimaatconferentie in Dubai, maar deze belangrijke studie werd opgespaard om tijdens de COP28 te presenteren.

Ze verschijnt vandaag ook in het wetenschappelijke magazine Earth System Science Data (ESSD). Helaas zijn de conclusies opnieuw vrij alarmerend. "Een reality check", vertelt mede-auteur Peter Landschützer van het VLIZ aan VRT NWS.  

We hebben de voornaamste conclusies opgedeeld in vier blokjes met telkens wat meer uitleg: 

De innovatieve technieken om actief CO₂ weg te plukken dat al in de atmosfeer zit, noemen de onderzoekers "prematuur". Voor het eerst hebben de wetenschappers van Global Carbon Budget becijferd hoeveel die verschillende technieken kunnen weghalen. Het rapport noemt het cijfer "verwaarloosbaar". 

Het gaat om 0,01 miljoen ton per jaar, een kwart van een miljoenste deel van de huidige jaarlijkse uitstoot die gecompenseerd zou kunnen worden.

We spreken dan over het gebruik van chemische filters om CO₂ uit de lucht te filteren via de techniek van direct air capture and storage (DACCS). Climeworks in Zwitserland doet dat al langer. DACCS is goed voor 0,007 miljoen ton CO₂, is becijferd in de studie. 

Er is ook enhanced weathering, waarbij bepaalde gesteenten over het land of op de zeebodem worden uitgestrooid om daar CO₂ op te nemen volgens een natuurlijk proces. Daar zou het vooralsnog gaan om 0,004 miljoen ton CO₂ per jaar. 

Het gaat niet om pakweg herbebossing of oplossingen gebaseerd op de natuur waarbij planten worden ingezet. Overigens hebben ook die hun limieten. 

We moeten een oplossing vinden voor de al uitgestoten CO₂ die in de atmosfeer blijft hangen. Want die blijft door honderden tot duizenden jaren doorwerken en opwarming veroorzaken. "Vandaar dat er veel ideeën zijn en die halen ook vaak de pers. Maar dit is een reality check. Die oplossing is er nog niet", zegt Landschützer.

De technieken kunnen nog lang niet op zo'n massale schaal worden ingezet als nodig zou zijn om het klimaatprobleem aan te pakken.

Bovendien zijn ze duur, en moet het opgevangen CO₂ veilig worden vervoerd en opgeslagen in bijvoorbeeld ondergrondse lagen (denk aan lege olievelden onder zee). Het devies blijft dus: zo snel mogelijk de CO₂-uitstoot (drastisch) afbouwen.   

Als de wereld evenveel CO₂ blijft uitstoten in de komende jaren als nu, dan is de kans reëel (concreet: 50 procent) dat de aarde binnen de 7 jaar structureel anderhalve graad warmer wordt. Daarmee zou het klimaatakkoord van Parijs, dat de opwarming tegenover de pre-industriële periode (1850-1900) ruim onder de 2 graden Celsius wil houden en liefst op anderhalve graad, definitief de vuilbak in mogen. 

Als de uitstoot niet drastisch naar beneden gaat en we evenveel blijven uitstoten, dan zitten we over 15 jaar aan 1,7 graden extra. Er zit nog wat onzekerheid op de projecties, maar de voorbije jaren hebben geleerd dat het veeleer sneller dan trager evolueert. 

2023 wordt bijna zeker het warmste jaar ooit gemeten op aarde. En de gemiddelde wereldwijde temperatuur zal dit jaar flirten met de anderhalve graad extra. Alleen is dat nog niet structureel, want dit jaar geeft ook het weerfenomeen El Niño een extra duwtje aan de wereldwijde temperatuur. 

Al rond 2030 kan het dus structureel al zover zijn. "Het is een projectie, het kan wat vroeger of wat later zijn", vertelt Landschützer. Maar, wat misschien nog belangrijker is: eenmaal die grens van 1,5 graden structureel is overschreden, kunnen we alleen maar terug door massaal CO₂ uit de atmosfeer te gaan plukken, waarschuwt het rapport nog. Maar dat is en blijft voorlopig nog science-fiction, zoals net beschreven.  

Het rapport toont nog maar eens het belang aan van zo snel mogelijk de uitstoot van broeikasgassen te reduceren. Hoe sneller we dat nu doen, hoe minder groot de problemen later zullen zijn en hoe minder geld het de wereld zal kosten. Maar intussen daalt de wereldwijde uitstoot amper of niet. Het aantal deeltjes CO₂ in onze atmosfeer stapelt zich daardoor op. Het zit nu aan 419,3 ppm (parts per million), wat 51 procent hoger is dan de pre-industriële periode. 

Uit cijfers voor vorig jaar - onlangs vrijgegeven in het Emissions Gap Report van de VN - was gebleken dat de totale uitstoot van broeikasgassen nog met 1,2 procent was toegenomen tegenover 2021. Deze studie heeft een projectie gemaakt voor heel dit jaar aan de hand van de cijfers van de eerste helft van het jaar. De cijfers geven een beetje hoop. 

"Er is enige vooruitgang geboekt, of toch in bepaalde regio's. De emissies stijgen in India (+8,2%) en China (+4,0%), maar dalen in de EU (-7,4%) en de VS (-3,0%)." Conclusie: sommige trends beginnen te bewegen en een goed klimaatbeleid loont. Door de toename zit India nu ongeveer op gelijke hoogte van de EU qua totale uitstoot - het land telt wel de meeste inwoners ter wereld en scoort nog altijd veel beter per hoofd van de bevolking. 

De uitstoot door de verbranding van zowel steenkool, olie als gas, net als voor het maken van cement, zou dit jaar licht stijgen. In totaal komen de onderzoekers op die manier een stijging van naar schatting 1,1 procent tegenover vorig jaar (marge van 0,0 tot 2,1 procent). Ook dit zou het opnieuw een absoluut record betekenen.

Naast industrie en energie is ook landgebruik in rekening gebracht - de vrijgekomen CO₂ door het verdwijnen van bomen en bosbranden. Dat is goed voor nog eens 10 procent extra. De totaalsom qua menselijke uitstoot komt dan uit op 40,9 miljard ton CO₂ dit jaar.

CO₂ of koolstofdioxide is het belangrijkste broeikasgas. Methaan (goed voor ongeveer 30 procent van de huidige opwarming) is niet in deze berekeningen meegenomen. Maar vorig jaar was er daar eveneens een stijging.  

Op die manier is er opnieuw een kostbaar jaar verloren gegaan om tegen 2030 nog drastisch in te grijpen. "De winsten in bepaalde landen zijn onvoldoende en niet wijdverspreid genoeg", stelt het rapport. 

De voorbije duizenden jaren was de koolstofbalans in de natuur min of meer in evenwicht. Wat de natuur uitstootte, nam ze zelf ook weer op. Maar sinds de mens die balans grondig heeft verstoord, blijft ongeveer de helft van de door ons uitgestoten CO₂ blijvend in de atmosfeer hangen. Daardoor zitten we nu met CO₂-niveaus die de hoogste zijn in 3 tot 5 miljoen jaar. 

Dat toch nog zowat de helft van de menselijke uitstoot wordt opgenomen door de natuur, komt onder meer dankzij de oceanen. 

De onderzoekers berekenden, met hulp van het VLIZ, dat de oceanen het voorbije decennium jaarlijks gemiddeld 10,4 miljard ton CO₂ opnamen. Dat is zowat 26 procent van de uitstoot.

"De voorbije 3 jaar daalde de opnamecapaciteit door het weerfenomeen La Niña. Maar door het omgekeerde weerfenomeen El Niño dat dit jaar zijn intrede deed, namen de oceanen weer meer op", vertelt Landschützer. 

Tijdens La Niña wordt het water in het oosten van de Stille Oceaan beter gemengd. "In de oceaan zit veel CO₂ in de diepte opgeslagen. Er komt door de menging meer water aan de oppervlakte dat rijker is aan CO₂. Bij El Niño is dat omgekeerd. Maar volgend jaar of over twee jaar, zal dat effect van El Niño weer weg zijn." Bovendien betalen oceanen een prijs voor de opname, met een toenemende verzuring waardoor koralen afsterven.