CHECK – Neen, gekweekte zalm eten is niet ongezond, maar het blijft het best beperkt tot één portie per week

Gekweekte zalm zou een van de meest vervuilde producten ter wereld zijn, claimt een gezondheidscoach op TikTok. “Gekweekte zalm wil je echt niet eten om meerdere redenen eigenlijk”, klinkt het. Zo zouden de zalmen geverfd worden “met een kunstmatige vorm van astaxanthine en daardoor krijgt het die mooie oranje kleur”.

“Ook worden er veertig keer meer dan in andere eiwitrijke producten bepaalde toxische stoffen gevonden, zoals dioxines, of PCB’s”, zegt hij onder meer. De man geeft ook aan dat “een ander nadeel van gekweekte zalm, natuurlijk de leefcondities (sic) zijn waar ze in leven. Dat is ontzettend slecht, ze zitten ontzettend dicht op elkaar. In sommige contexten eten ze zelfs elkaars uitwerpselen.”

“En al met al maakt dit dus zalm geen gezonde keuze, terwijl heel veel mensen denken dat het wel een gezonde keuze is”, concludeert de TikTokker. Zijn video werd in een week tijd meer dan 813.000 keer bekeken. Hij is niet de enige die online voor gekweekte zalm waarschuwt. Ook in andere video’s zijn gelijkaardige claims te horen, zoals hier of hier .

Neen, maar de stof wordt wel toegevoegd aan het voedsel van gekweekte zalm om die kleur te krijgen, zegt professor Levensmiddelenchemie Bruno De Meulenaer (UGent) in onze podcast "Het uur van de waarheid". “Wilde zalm krijgt zijn oranje of roze kleur door zijn natuurlijke dieet, dat voor een groot deel bestaat uit garnalen. Die schaaldieren bevatten het rode pigment astaxanthine.”

Gekweekte zalm eet geen schaaldieren en is dus van nature wit. Maar het oog van de klant wil ook wat. Daarom wordt er een synthetische variant van het rode pigment aan de voeding van de kweekzalm toegevoegd. 

Ongezond of gevaarlijk is het toegevoegde pigment niet. “Elke stof is natuurlijk toxisch als je er te veel van inneemt”, zegt De Meulenaer. “Maar de kans is eerder klein dat dat hier gebeurt. Een zalm kan slechts een bepaalde hoeveelheid kleurstof opnemen. Puur economisch heeft het dus geen zin om meer kleurstof te geven, want het zal de kleur niet feller maken.” Bovendien is astaxanthine duur. De kans op overdosering is dus klein.

Voedingsjournaliste Eva Kestemont onderzocht de labels op de verpakkingen van gekweekte vis en liet weten verder geen extra toegevoegde kleurstoffen te hebben gevonden. De Europese Unie staat toe dat astaxanthine gebruikt wordt in visvoer, laat het Federaal Agentschap voor de veiligheid van de voedselketen (FAVV) weten. 

Of in gekweekte zalm “veertig keer meer toxische stoffen dan in andere eiwitrijke producten” worden gevonden, zoals op TikTok beweerd wordt, kunnen we niet nagaan omdat we niet weten over welke andere eiwitrijke producten de man het heeft. Maar wat weten we wel?

“Dioxines en PCB’s zitten overal in ons milieu”, zegt Daan Delbare, expert aquacultuur bij het Instituut voor Landbouw-, Visserij en Voedingsonderzoek (ILVO). “En zalm zit vrij hoog in de voedselketen: het is een roofdier. Dat wil zeggen dat deze vis andere beestjes opeet die zelf ook al dioxine of andere toxische stoffen hebben opgenomen. Aangezien stoffen zoals dioxines of PCB’s heel moeilijk afbreken, blijft zich dat ophopen in roofdieren zoals zalmen. Bovendien bevat een zalm veel vet en worden die stoffen opgeslagen in vet. Wilde zalmen kunnen dus zeker dioxines of andere toxische stoffen bevatten.”

Het verschil met gekweekte zalm is dat je controle hebt over wat die zalm eet, voegt Wouter Meeus, expert aquacultuur bij Odisee Hogeschool, toe. “We weten heel goed welk voedsel deze zalm krijgt. Een wilde vis zou daardoor wel eens meer dioxines of PCB’s kunnen bevatten dan een gekweekte.”

In de wetenschappelijke literatuur vinden we papers terug die stellen dat in wilde zalm minder toxische stoffen zitten dan in gekweekte zalm, maar we zien er meer die het omgekeerde aantonen , zegt De Meulenaer. “Dit kan volgens mij verklaard worden door de plaats waar de wilde zalm gevangen is. Maar het belangrijkste is dat we de voeding van gekweekte zalm beter onder controle hebben.”

We vinden dus toxische stoffen terug in zowel gekweekte als wilde zalm. Maar hoe gevaarlijk is dat voor onze gezondheid? “Zowel het voeder als de zalmen zelf worden hierop getest”, zegt De Meulenaer. “Die moeten onder de Europese limiet blijven en we zien dat dat effectief gebeurt.”

Ook het FAVV laat weten dat die limieten in ons land gerespecteerd worden. “In 2022 voerden we analyses op toxische stoffen uit op zowel wilde als gekweekte zalm, waar die ook van afkomstig was”, klinkt het. “Alle analyses waren 100 procent conform. Nergens vonden we een overschrijding van de norm.”

Volgens Kestemont moeten we niet bang zijn om een keer per week vette vis, zoals zalm, te eten. “Dat is goed wegens de positieve gevolgen van omega 3-vetzuren. Die beschermen ons tegen hart- en vaatziekten. Dat weegt harder door dan de slechte stoffen in de zalm.” Ook volgens de Voedingsdriehoek van Gezond Leven kunnen we best één tot twee porties vis per week eten, waarvan één portie vette vis. De beperking heeft ook te maken met de duurzame ontwikkeling van onze planeet.

Dat neemt niet weg dat de Europese consument in het algemeen nog te veel dioxines binnenkrijgt, zegt De Meulenaer. “We moeten die aanwezigheid dus nog verlagen waar we kunnen. Maar het is een werk van lange adem omdat die componenten erg lang aanwezig blijven in ons milieu. Daarom raden we aan om vette vis niet meer dan een keer per week te eten."

Ook dit is een moeilijk te checken claim, want het is niet duidelijk vanaf wanneer we van “slecht” spreken. Bovendien is de ene producent de andere niet. Maar wat zeggen de experts over de levensomstandigheden van het merendeel van de gekweekte vissen?

De gekweekte zalmen leven doorgaans erg dicht op elkaar, zegt Daan Delbare (ILVO). “Daardoor kan de zalmluis tot problemen leiden. Die zalmluizen zijn niet gevaarlijk voor onze gezondheid, maar wel voor die van de zalm: ze zuigen bloed en maken de zalm zwakker. Men bestrijdt zalmluizen met waterstofperoxiden en andere chemicaliën. Het FAVV controleert er erg streng op en bij ons is daar nog nooit een probleem mee geweest. Wilde zalmen die langsheen de kooien van gekweekte zalm zwemmen, kunnen overigens ook besmet raken met zalmluis.”

Gekweekte zalm wordt in kooien gekweekt, bijvoorbeeld in de fjorden van Noorwegen. Voor het dierenwelzijn en het milieu zijn die kooien niet zo goed. Delbare: “Onder die kooien stapelen zich op de bodem van de zee voedselresten en uitwerpselen op. Dat vernietigt de zeebodem. Maar vandaag is men verplicht de kooien regelmatig te verplaatsen om de impact op de bodem te verminderen en deze de tijd te geven zich te herstellen. Bovendien heeft kweekzalm een kleinere ecologische voetafdruk dan bijvoorbeeld gekweekte varkens, schapen of runderen.”

En wat met de dieren zelf? “Er werd onderzoek gedaan naar de dichtheden die voor de vissen leefbaar zijn en waarin ze minder stress krijgen”, zegt Wouter Meeus. “Maar ze leven natuurlijk erg dicht op elkaar. Voor onze gezondheid is dat niet meteen gevaarlijk, maar het welzijn van de dieren komt hiermee wel in het gedrang.”

Bij biologische zalm wordt er meer aandacht besteed aan het welzijn van de zalm, zegt Delbare. “Maar hiervoor zijn meer kooien nodig, waardoor de prijs van de zalm stijgt. Voor onze gezondheid is die biozalm niet noodzakelijk beter, maar voor de vissen zelf of het milieu is dat het wel.”