Pinguïns op Antarctica overleven op 10.000 dutjes per dag

Een nacht bestaande uit slaapjes van 4 seconden, het klinkt als een marteling, maar niet voor stormbandpinguïns. Zij doen duizenden van dat soort dutjes per dag, en ze doen het er klaarblijkelijk goed mee. Dat suggereert althans nieuw onderzoek dat gepubliceerd werd in het vakblad Science.

Wetenschappers bestudeerden een groep stormbandpinguïns op King George Island in Antarctica. Ze ontdekten dat de vogels meer dan 10.000 keer per dag enkele seconden wegsoezen. Dat laat hen toe om hun nesten, eieren en kuikens de hele tijd in de gaten te houden.

In totaal komen ze zo aan 11 uur slaap per dag. Zonder dat ze ooit echt in een diepe, ononderbroken slaap wegzakken. "Mensen kunnen dit niet aan, pinguïns wel", zegt hoofdonderzoeker Paul-Antoine Libourel aan de Britse krant The Guardian . "Slaap is veel complexer dan dat we tot nu toe weten."

Stormbandpinguïns (Pygoscelis antarcticus) komen voor op Antarctica (de zuidpool) en eilanden rond de poolgebieden. Ze leven voornamelijk aan de kusten. Ze zijn glanzend blauwzwart en wit van kleur, met een dun zwart streepje langs hun keel. De dieren kunnen ruim 70 centimeter groot worden en tot 5 kilogram wegen. Ze broeden in grote kolonies op delen van de kust waar geen ijs ligt.

In de jaren 80 werd de slaap van pinguïns al eens onderzocht. In dat onderzoek werden dieren gevangen, in een opvangcentrum gehouden, en geobserveerd. Wetenschappers stelden toen vast dat pinguïns gefragmenteerde periodes van slaap hadden, periodes die ze drowsiness noemden, wat je lichte slaperigheid kan noemen. Voor dit onderzoek werden stormbandpinguïns in hun natuurlijke habitat bestudeerd.

Wetenschappers van het Centre de Recherce et Neurosciences de Lyon, in Frankrijk, bestudeerden een kolonie stormbandpinguïns op King George Island. Niet alle pinguïns, voor alle duidelijkheid, voor hun studie selecteerden ze 14 broedende dieren. Voor hun onderzoek gebruikten de wetenschappers elektro-encefalogrammen (EEG's), oftewel hersenfilmpjes. Daarbij wordt de activiteit van de hersenen gemeten door elektroden op het hoofd.

De wetenschappers konden "slaap" van "wakker" onderscheiden door slaapgerelateerde hersenactiviteit en gesloten ogen. En wat stelden ze vast? Dat de dieren meer dan 10.000 keer per dag een microslaapje van enkele seconden hielden."Dit is ongezien, zelfs bij pinguïns", schrijven de wetenschappers in hun onderzoek.

Die microslaapjes kwamen doorheen de hele dag voor, zonder dat er echt lange periodes van ononderbroken slaap waren. Alleen rond het middaguur registreerden de wetenschappers een iets diepere slaap. Het moment waarop de bedreiging door roofdieren het kleinst was.

Slaap maakt dieren - en mensen - kwetsbaar voor bedreiging uit de omgeving. Wie slaapt, is minder of zelfs niet in staat om snel te reageren. De microslaapjes van de stormbandpinguïns kunnen volgens de wetenschappers mogelijk op die manier verklaard worden.

Bij stormbandpinguïns zit een van de ouders meerdere dagen na elkaar op het nest, terwijl de andere ouder weg is om te eten. Als je als achterblijvende ouder die op de eieren en de kuikens past langere periodes slaapt, vergroot dat het risico op aanvallen van de sub-antarctische grote jager (een roofvogel) of andere pinguïns.

"Slaap in broedende stormbandpinguïns was sterk gefragmenteerd in alle condities en in alle posities op het land", schrijven de wetenschappers in hun onderzoek. Met andere woorden, de pinguïns hielden hun microslaapjes zowel liggend als staand.

"Onze bevindingen lijken te suggereren dat microslaapjes op zijn minst enkele van de herstellende functies van slaap kunnen vervullen", klinkt het nog. Momenteel is het algemene idee dat gefragmenteerde slaap slecht is voor de slaapkwaliteit.

Pinguïns zijn niet de enige diersoorten die verrassend weinig - of anders - slapen en daar amper last van lijken te hebben in hun wakkere momenten. Van Afrikaanse bosolifanten bijvoorbeeld is bekend dat ze gemiddeld 2 uur per dag slapen, en dan nog meestal al staand. Soms werden periodes van 48 uur zonder slaap gezien.

Bij andere dieren zijn er verschillen tussen de geslachten. Mannelijke fruitvliegjes slapen meer dan 10 uur per dag, vrouwtjes hebben genoeg aan 4 uur. Ze kunnen zelfs overleven op minder dan 15 minuten slaap zonder dat het hun kansen op overleving lijkt te beïnvloeden.

Grote fregatvogels vertoeven soms maanden boven de oceaan tijdens hun migratie. In die periode komen ze toe met minder dan een uur slaap per dag, terwijl ze nog probleemloos kunnen jagen en de weg vinden. Als ze weer bij hun nest aankomen, halen ze slaap in, tot wel 13 uur per dag.

"Als we alles bij elkaar leggen, dagen deze vaststellingen de huidige visie over slaap uit", schrijven de wetenschappers. "De visie dat slaap een essentieel iets is waarvan prestaties in wakkere periodes afhangen."