In de Verenigde Staten is de voormalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger overleden. Hij is 100 jaar geworden. Slechts weinig politici hebben tijdens de Koude Oorlog zo'n stempel op de wereld gedrukt als hij. In de jaren 60 en 70 werkte hij als diplomaat aan een nieuw concept voor internationale politiek, gestoeld op koele berekening en soms hard optreden. Kissinger haalde de band met China aan, maar offerde de bevolkingen van Indochina, Chili en andere landen op voor "grotere belangen".
Voormalig VS-minister Henry Kissinger (100) overleden: de man die zijn stempel op de wereld drukte tijdens de Koude Oorlog
Jos De Greef
Gepubliceerd:
Heinz Alfred Kissinger (1923) vluchtte in 1938 met zijn familie vanuit Duitsland naar New York. Als agent van de militaire inlichtingendienst werd hij tijdens de oorlog Amerikaan en was hij betrokken bij het Ardennenoffensief in ons land en later in de bezetting van Duitsland.
Eens uit het leger studeerde hij geschiedenis en internationale betrekkingen aan de prestigieuze universiteit van Harvard, waar hij nadien ook professor werd. Tegen 1969 had Kissinger zich opgewerkt als de nationale veiligheidsadviseur van de Republikeinse president Richard Nixon.
Het was de periode van de volle Koude Oorlog toen, en Kissinger streefde naar "detente", ontspanning tussen de VS en de Sovjet-Unie, en een afremmen van de bewapeningswedloop. Dat leidde in 1974 tot het SALT-I akkoord waarbij beide grootmachten hun aantal kernkoppen beperkten.
Er kan volgende week geen crisis zijn, mijn agenda zit al vol
Een veelgebruikt citaat van Henry Kissinger
Zeg je Kissinger, dan zeg je pingpongdiplomatie. Kissinger regelde begin jaren 70 onder meer via een geheim bezoek aan China eigenhandig het daaropvolgende bezoek van president Nixon aan de communistische leider van China Mao Zedong in 1972. Een triomf. Door de opening naar China - dat vijandig stond tegenover de Sovjet-Unie - bracht Kissinger een driehoeksverhouding tot stand waarmee hij de communistische rivalen Moskou en Peking tegenover elkaar kon uitspelen.
De VS wou ook China uitspelen om de Vietnamoorlog te beëindigen. Met luchtbombardementen tot in Laos en Cambodja toe probeerde Kissinger de Noord-Vietnamezen tot toegevingen te dwingen. Het vredesakkoord van Parijs van 1973 bevroor de frontlijnen, waardoor de VS-troepen konden worden teruggetrokken.
Het akkoord met Noord-Vietnam leverde Kissinger de Nobelprijs voor de Vrede op. Ook al had hij het onderhandeld achter de rug van de bondgenoten in Indochina (een benaming voor het gebied dat het huidige Vietnam, Laos en Cambodja bestrijkt) om.
Twee jaar later werd dat duidelijk toen de Noord-Vietnamese communisten in een flagrante overtreding van de vredesakkoorden alsnog Zuid-Vietnam, Laos en Cambodja onder de voet liepen. Kissinger en de VS lieten hun bondgenoten daar vallen als een baksteen. Ook hier speelde emotie geen rol, enkel rationele motieven en berekening. Een kenmerk van het huis.
Pendelen in het Midden-Oosten
In 1973 werd Kissinger minister van Buitenlandse Zaken. Al eerder was hij met een pendeldiplomatie begonnen tussen Israël en de Arabische buurlanden. De Oktoberoorlog van 1973 en het daarop volgende olie-embargo maakte het Midden-Oosten tot nieuwe prioriteit.
Je kan geen oorlog voeren in het Midden-Oosten zonder Egypte en je kan geen vrede sluiten zonder Syrië
Henry Kissinger
Zo bemiddelde Kissinger in 1975 een troepenscheidingsakkoord tussen Egypte en Israël, waarbij voor het eerst sinds 1967 het strategisch belangrijke Suezkanaal heropend werd. Meer nog: Kissinger kon het Egypte van Anwar Sadat losweken uit het Sovjet-kamp en tot bondgenoot van Amerika maken.
Intussen was president Nixon moeten aftreden door het Watergateschandaal. De nieuwe president Gerald Ford handhaafde Kissinger als minister. Niet zonder succes, want in datzelfde jaar sloten oost en west de historische Akkoorden van Helsinki, het sluitstuk op de "detente", waarbij de spanningen in Europa werden verminderd.
In Latijns-Amerika steunde de VS de militaire staatsgreep van Augusto Pinochet tegen de socialist Salvador Allende in Chili (1973) en de latere dictatuur in Argentinië. Ook dat paste bij Kissinger: geen "Wilsoniaans idealisme", maar een pragmatische en macchiavellistische "Realpolitik". Zonder veel ideologische of ethische idealen, maar wel gebaseerd op macht en belangen.
Orakel
Na de verkiezing van de Democratische president Jimmy Carter in 1977 stapte Kissinger op. Hij werd onafhankelijk consultant en groeide uit tot een orakel over internationale politiek. Jarenlang reisde Kissinger de wereld rond en liet dan zijn licht schijnen over internationale kwesties.
In dit boek ben ik eerlijk over mezelf, ik vertel op pagina 850 over mijn eerste vergissing.
Henry Kissinger over deel twee van zijn memoires
Hij publiceerde ook een aantal werken waaronder "Diplomacy", een overzicht van geschiedenis van de voorbije vier eeuwen. En uiteraard schreef hij ook zijn memoires, een dikke kluif. "In dit boek ben ik eerlijk over mezelf, ik vertel op pagina 850 over mijn eerste vergissing", zei hij in januari 1983 in een interview met de Britse krant The Observer over deel twee van zijn memoires.
In het spoor van Metternich
Kissinger had zijn doctoraatsthesis gewijd aan de Britse minister van Buitenlandse Zaken Robert Stewart, beter bekend onder zijn titel burggraaf van Castlereagh, en de Oostenrijker Klemens von Metternich. Dat zijn de twee diplomaten die na de val van Napoleon in 1815 op het Congres van Wenen aan de basis lagen van het "concert européen".
Dat "concert" engageerde de vijf Europese grootmachten (Britten, Fransen, Pruisen, Oostenrijkers en Russen) in een internationaal regime om onderlinge conflicten te vermijden en potentiële brandhaarden in overleg te blussen. Het systeem leidde tot decennia van rust en vrede. Volgens sommigen een eeuw als uitzonderingen als de Krimoorlog (1853-56) en de Frans-Duitse Oorlog (1870-71) niet worden meegerekend.
Naar analogie wou Kissinger een "Global Concert" uitbouwen met Amerika en andere machten zoals Europa, Rusland, China, Japan en uiteindelijk India. Die beschouwde hij als de zes zuilen van een nieuwe wereldorde die onderling conflicten moesten beheersen, ondanks hun ideologische verschillen. Het vermijden van grote oorlogen tussen grootmachten stond daarbij centraal. De kleinere landjes tussenin leken dan weer eerder pionnen die desnoods worden opgeofferd.
Doordat meer en meer bekend werd over de keerzijde van zijn beleid, vertoonde hij zich niet langer in Europa en Latijns-Amerika uit vrees gearresteerd te worden.
Meer recent leek Kissinger begrip te tonen voor de Russische invasie in Oekraïne toen hij voorstelde dat dat land de Krim en andere bezette gebieden zou afstaan in ruil voor vrede, geheel in het licht van zijn visie op invloedssferen van grootmachten. Na kritiek trok hij dat idee evenwel kort daarop in.
In juli van dit jaar bracht de hoogbejaarde Kissinger nog een verrassingsbezoek aan China. Hij trotseerde toen de verschroeiende hitte in de Chinese hoofdstad voor een aantal gesprekken met Chinese toppolitici.
De relaties tussen de VS en China zijn al geruime tijd gespannen, onder meer door de oorlog in Oekraïne, de strijd om invloed in Zuidoost-Azië en natuurlijk ook economische belangen. De VS en China zijn de grootste twee economieën ter wereld.
Sinds een aantal maanden worden echter duidelijk inspanningen gedaan om de relaties weer vlot te trekken. Kissingers bezoek maakte echter geen deel uit van de Amerikaanse diplomatieke strategie. Volgens het Witte Huis was hij "op eigen initiatief" in China.
Kissinger overleed bij hem thuis in Connecticut. Hij is 100 jaar geworden.
