De Duitse coalitieregering zit in een diepe crisis nadat het Grondwettelijk Hof eerder deze maand de begroting ongrondwettelijk had verklaard. Daardoor zit de regering plots met een onvoorzien gat in de begroting van maar liefst 60 miljard euro. In een extra regeerverklaring voor het parlement vanmorgen wilde bondskanselier Olaf Scholz de bevolking en de economie geruststellen, maar concrete oplossingen heeft hij niet aangebracht.
"You will never walk alone": Duitse kanselier Scholz probeert bevolking en economie te sussen over diepe begrotings- en regeringscrisis
Roel Pennemans
Gepubliceerd:
De regering in Berlijn zit sinds 15 november met een huizenhoog probleem. Die dag oordeelde het Grondwettelijke Hof in Karlsruhe dat de opgestelde begroting ongrondwettelijk is. De regering van Scholz had naast de gewone begroting een extra pot van 60 miljard euro gereserveerd om het klimaatbeleid en de modernisering van de economie mee te financieren.
Dat geld kwam uit niet-gebruikte fondsen van 2021 om de coronapandemie aan te pakken. Het geld is er, we geven het potje een andere naam en dan kunnen we dat gebruiken, luidde de redenering. Zo omzeilde de regering ook de Schuldenbremse, de schuldenrem, die verankerd is in de Duitse grondwet en die bepaalt dat een regering niet meer dan 0,35 procent van het BNP aan schulden mag opnemen.
Oplawaai voor Scholz
Mag niet, vond de christendemocratische Union, waarna de grootste oppositiepartij een zaak aanspande bij het Grondwettelijke Hof. De rechters gaven de Union gelijk. Alleen als er sprake is van een noodsituatie mag de regering buiten de begroting zo'n fonds gebruiken. Daarmee deelden de rechters een oplawaai van jewelste uit aan de regering.
In de eerste plaats aan bondskanselier Scholz, die in zijn vorige rol als minister van Financiën oordeelde dat zulke extra potjes volkomen wettelijk waren. Scholz gebruikte die fondsen ook om zijn Ampelcoalitie van liberalen, Groenen en sociaaldemocraten aan elkaar te smeden. Op die manier kon hij iedereen tevreden stellen: voor de liberalen werd er niet geraakt aan de schuldenrem en gingen de belastingen niet omhoog, de groenen kregen hun investeringen voor de klimaattransitie en de sociaaldemocraten hun extra sociale uitgaven.
Het Grondwettelijk Hof trok daar dus op 15 november een dikke streep door en dus ook onder een van de fundamenten van zijn toch al wankele coalitie.
Sindsdien zijn er veel vragen over hoe Scholz en zijn regering dit gaan oplossen: hoe een begroting voor dit jaar en volgend jaar opstellen die wél wettelijk is? Tegelijk willen het Duitse bedrijfsleven en de burgers weten of de gemaakte beloftes nu allemaal op de schop zijn. Onzekerheid troef dus. Die onzekerheid wegnemen, was duidelijk de hoofdbedoeling van Scholz' regeringsverklaring voor het parlement.
You will never walk alone
In zijn toespraak heeft Scholz duidelijk gemaakt dat hij de oorlog in Oekraïne en de bijhorende gevolgen wil aangrijpen om voor het begrotingsjaar 2023 een noodsituatie te laten uitroepen zodat hij de schuldenrem kan uitschakelen.
Gisteren diende zijn regering al een voorstel van aanvullende begroting voor 2023 in. Het vonnis van Karlsruhe heeft "een nieuwe realiteit" gecreëerd, zei Scholz, maar hij heeft alles onder controle, zo lijkt. De burgers hoeven zich geen zorgen maken dat hun uitkeringen niet meer betaald worden. "You will never walk alone", suste Scholz vanmorgen.
De plannen om Duitsland voor te bereiden op de toekomst gaan niet in de koelkast, zei hij, dat zou een "onvergeeflijke fout zijn". Zo komt de beloofde miljardensubsidie aan Intel om een chipfabriek in het oosten van Duitsland te bouwen niet op de helling te staan. Ook Oekraïne kan op steun blijven rekenen.
Maar hoe zijn regering dat dan allemaal wil realiseren, dat zei hij er niet bij. Over hoe Scholz een sluitende en wettelijke begroting voor 2024 wil opstellen en of hij daarvoor de schuldenrem opnieuw wil uitschakelen, daarover wilde de bondskanselier alleen kwijt dat de gesprekken nog lopen.
Striemende kritiek van oppositie
De reactie van oppositieleider Friedrich Merz (Union) was vernietigend. Merz noemde Scholz een betweter, die zich in de eerste plaats zou moeten verontschuldigen dat hij een fout gemaakt heeft. Daar stopte Merz niet, volgens hem is Scholz een loodgieter van de macht die het land in gevaar brengt.
De extra miljarden die de Ampel voor komende begroting zoekt, zullen een moeilijk te ontwarren knoop zijn. Van een belastingverhoging om nieuwe inkomsten aan te boren, wil de liberale FDP niet weten. Besparen op sociale uitgaven is voor Scholz' eigen sociaaldemocratische partij een moeilijke klip en voor de Groenen is de vergroening van de economie hun kernthema waar ze moeilijk op kunnen toegeven. Alle partijen zetten de hakken in het zand, zeker omdat ze in de peilingen voortdurend steun verliezen.
De schuldenrem aanpassen zou een uitweg kunnen bieden, maar daarvoor heeft Scholz een tweederdemeerderheid in het parlement en dus de hulp van de Union nodig. Hulp die de Union voorlopig niet wil geven, zei oppositieleider Merz in het parlement. Een oplossing zullen de regeringspartners in eerste instantie dus binnen de coalitie moeten zoeken, want het alternatief, een val van de regering, is gezien de peilingen voor hen al helemaal een nachtmerrie.
