In het Verenigd Koninkrijk verwijst een museum voortaan met de voornaamwoorden "zij" en "haar" naar de Romeinse keizer Elagabalus omdat die een trans vrouw zou zijn geweest. “Het verwijt vrouwelijk te zijn, is ook voor andere zogezegd slechte keizers gebruikt”, zegt historicus Martijn Icks.
Het North Hertfordshire Museum nabij Londen zal voortaan met de voornaamwoorden “zij” en “haar” naar de Romeinse keizer Elagabalus verwijzen. Volgens het museum was de keizer, die slechts vier jaar aan de macht was tussen 218 en 222 na Christus, een trans vrouw.
Voor die beslissing baseert het museum zich op geschriften van Cassius Dio, een tijdgenoot van de keizer en een Romeins senator. In een van zijn teksten staat geschreven dat Elagabalus ooit de uitspraak “noem mij niet heer, want ik ben een dame” deed.
Zo betrouwbaar is die bron niet, zegt historicus Martijn Icks (Universiteit van Amsterdam) in onze podcast "Het uur van de waarheid".
Was keizer Elagabalus een trans vrouw? En word je bedot als je nog iets koopt zonder korting?
Paleisroddel en achterklap
“Het museum baseert zich op het geschiedwerk dat Cassius Dio – een vrij conservatieve en traditioneel ingestelde man – na de dood van de keizer heeft geschreven."
"Hij zegt daarin dat Elagabalus hield van make-up, verkoos zich als dame te laten aanspreken, er allerlei mannen als minnaar op nahield en zelfs wenste om zich van zijn mannelijke geslachtskenmerken te ontdoen en een vagina te laten inplanten.”
“Het probleem is echter dat we zo goed als enkel deze bronnen van Cassius Dio hebben”, aldus de historicus. “Die baseert zich voornamelijk op paleisroddel en achterklap. Het gaat om zaken die achter gesloten deuren plaatsvonden en die bovendien de bedoeling hadden om de keizer in een kwaad daglicht te stellen.”
Volgens Icks was Cassius Dio immers innig bevriend met het nieuwe regime dat na de dood van keizer Elagabalus aan de macht kwam. Dat regime nam de macht over nadat Elagabalus op 18-jarige leeftijd werd vermoord. “Zelfs als Cassius Dio iets positiefs over de vorige keizer had willen schrijven, dan was dat heel moeilijk geweest. De keizer moest verguisd worden.”
Van Syrische afkomst
Elagabalus - die waarschijnlijk geboren werd als Varius Avitus Bassianus, maar als keizer de naam Marcus Aurelius Antoninus aannam - was overigens niet de enige keizer over wie na zijn dood werd gezegd dat hij “heel erg verwijfd was”, zegt Icks.
“Dat zien we vaak gebeuren bij keizers die een slechte reputatie hadden. We zien het gebeuren bij keizers als Nero of Commodus. Dan werd verteld dat ze make-up droegen of dat ze met mannen sliepen. Het verwijt vrouwelijk te zijn, is dus een stok om de keizer mee te slaan.”
Bovendien was de jonge Elagabalus – hij was amper 14 jaar oud toen hij aan de macht kwam – afkomstig uit Syrië, op dat moment een Romeinse provincie. “Syriërs en andere oosterlingen stonden in de ogen van de Romeinen per definitie te boek als zogenaamd ‘verwijfde types’”.
“We zien dus dat Cassius Dio heel erg aansluit bij allerlei culturele en etnische stereotypes. Ik zou hier erg voorzichtig mee omspringen: het zijn eerder dubieuze bronnen.”
Zelf sta ik eerder sceptisch tegenover het idee dat Elagabalus zich als vrouw identificeerde.
Historicus Martijn Icks
De historicus is niet de enige die er zo over denkt. De Britse krant The Telegraph citeerde meerdere historici die twijfels uiten bij het verhaal, onder wie historicus Christian Laes (University of Manchester).
“Oude verslagen over het leven van de keizer moeten met een grote korrel zout genomen worden. Veel van die uitspraken komen voort uit de minachting voor de oosterse afkomst en overtuigingen van de keizer.”
Trend van deze tijd
Waarom neemt het Britse museum dan toch zo’n beslissing? “In de eerste plaats kan je natuurlijk nooit uitsluiten dat er wel iets van waar is”, verklaart Icks. “Het feit dat het verhaal op roddel en achterklap is gebaseerd, wil natuurlijk niet zeggen dat het per definitie allemaal verzonnen is. Er kan een aanleiding of kern van waarheid geweest zijn.”
“Tegelijkertijd denk ik dat het museum de neiging heeft om deze bronnen erg letterlijk te nemen. Bovendien kijken ze niet naar niet-schriftelijke bronnen, zoals bustes van de keizer of munten en inscripties. Daar wordt hij wel mannelijk afgebeeld. In latere portretten zien we zelfs een beginnende baard of snor.”
Tot slot past het verhaal volgens de historicus mogelijk ook wel in de trend van deze tijd. “Het is een periode waarin we sterk bezig zijn met zaken als seksuele identiteit en dan is het heel verleidelijk om die bronnen op die manier te lezen."
"Je herkent er dan een mooi icoon in, iets wat in je eigen tijd ook leeft. Mogelijk sluit dat ook wel aan bij een deel van het publiek van het museum. Zelf sta ik eerder sceptisch tegenover het idee dat Elagabalus zich als vrouw identificeerde, want bewijzen kunnen we het in ieder geval niet.”
