Nederlandse regeringsvorming nog wat ingewikkelder: liberale VVD stapt niet in regering na verlies

Een politieke aardverschuiving werd het genoemd, de resultaten van de Nederlandse verkiezingen afgelopen woensdag. De rechts-radicale partij PVV van Geert Wilders behaalde een overduidelijke overwinning met 37 zetels in de Tweede Kamer. Dat is meer dan een verdubbeling tegenover de verkiezingen van twee jaar geleden. 

De rechts-liberale VVD - tot voor kort met Mark Rutte aan het hoofd, nu met Dilan Yesilgöz - verloor flink. De partij strandde op 24 zetels, een verlies van 10 zetels. NSC, de nieuwe centrumpartij van Pieter Omtzigt, komt meteen met 20 zetels het parlement in. 

Dat het geen makkelijke regeringsvorming zou worden, was woensdagavond al duidelijk. De meest "haalbare" coalitie leek er een te zijn van de PVV, de VVD en NSC, eventueel aangevuld met de BBB (BoerBurgerBeweging) van Caroline van der Plas. Die laatste liet woensdagavond al verstaan dat ze wil praten met Wilders, maar de VVD en NSC bliezen lang warm en koud, ook tijdens de campagne. 

De VVD heeft ondertussen wel beslist: de partij past voor een regeringsdeelname. "De grote winnaars zijn de PVV en NSC. Ons past na dertien jaar een andere rol. De kiezer heeft ook gezegd: VVD, sla een rondje over", zegt partijleider Yesilgöz. Het verlies van tien zetels is volgens haar "een signaal van de kiezer". Met de figuur van Wilders heeft de beslissing volgens haar niets te maken. 

Als de VVD vasthoudt aan deze beslissing wordt een rechtse meerderheidsregering onmogelijk. Met enkel NSC en BBB haalt Wilders van de PVV geen meerderheid. De enige andere optie lijkt dan een minderheidsregering met steun van de VVD. 

Want gedoogsteun, dat wil de VVD wel geven aan een centrumrechtse regering, zo klinkt het. "Constructieve voorstellen zullen we steunen", zegt Yesilgöz, die ook ontkent dat ze de vorming van een rechtse regering moeilijker zou maken. "Ik wil net een constructieve centrumrechtse regering vooruithelpen."

De andere partijen kijken daar echter anders naar. PVV-leider Geert Wilders noemt de beslissing "zeer teleurstellend", zeker omdat ze genomen is "zonder één minuut te onderhandelen", schrijft hij op X. "Dit is ook niet wat de VVD-kiezer wil volgens mij. Ik hoop dat ze nog van gedachten veranderen, want regeren is beter dan gedogen."

"Het wordt er hierdoor niet makkelijker op", zegt Wilders nog. "De formatie kan nu misschien wel maanden duren."

Pieter Omtzigt van NSC spreekt over "een bijzondere move" van de VVD en verwacht ook dat de formatie lang gaat duren. "Dat het ingewikkeld wordt, kan iedereen aan de uitslag zien", zegt hij. Of zijn partij mee in een regering met Wilders wil stappen, blijft voorlopig onduidelijk.

Caroline van der Plas van BBB - die heel graag mee wil regeren - was naar eigen zeggen "verbijsterd" door het "voorbarige besluit" van de VVD. 

Yesilgöz deelde haar beslissing mee voor de start van een vergadering met alle partijen, waarop een verkenner moest worden aangeduid. Dat werd Gom van Strien, op dit moment Eerste Kamerlid voor de PVV. Hij zal de komende tijd alle partijen ontvangen en aangeven welke coalities er mogelijk zijn. 

"Ik ben me ervan bewust dat het geen eenvoudige opdracht wordt", zegt hij op een persconferentie na zijn aanstelling. "De verkiezingsuitslag is complex, de zetelverhouding is fors gewijzigd. Het wordt voor iedereen wennen om uit de campagnestand te komen. Het stof moet even neerdalen. 

Van Strien zal alle partijen zien in volgorde van de verkiezingsuitslag. Hij begint dus met zijn eigen PVV van Wilders. Zijn verslag wordt rond 5 december verwacht.