De boeken van de week: Nederland door de ogen van een Belg, het debuut van cartooniste Chrostin en een warm pleidooi van Amir Bachrouri

Nederland was nooit ver weg in het leven van Patrick Van Gompel, voormalig VTM-journalist. Hij groeide op in Weelde in de Noorderkempen, op een boogscheut van de Nederlandse grens. In "Nou en. Waarom de Nederlanders zo Nederlands zijn" (uitgeverij Vrijdag) gaat hij op zoek naar het DNA van de noorderburen.  

Voor zijn boek trekt Van Gompel naar alle uithoeken van het polderland en legt hij aan bekende en onbekende Nederlanders telkens dezelfde vraag voor: "wat is het eerste wat je te binnen schiet als je aan de Nederlanders of Nederland denkt?"

Zo ontmoet hij de Marokkaans-Nederlandse auteur Abdelkader Benali, voor wie de enorme hang naar uniformiteit bij de Nederlander opvalt. "Je ziet dat terugkomen in de huizen, in de belijningen van de snelwegen, in de lantaarnpalen. Hij denkt in patronen en er is dat eeuwig streven naar minimalisme en het afwijzen van barok."

Voor de Turks-Nederlandse schrijfster Lale Gül is de afwezigheid van gordijnen kenmerkend. Van Gompel gist naar de reden hiervoor. "Is het omdat ze niets te verbergen hebben en willen laten zien dat ze alles netjes voor elkaar hebben? Is het een symbool voor hun openheid of willen ze net, vanuit een drang naar sociale controle, naar buiten kunnen kijken?" Voor Arnon Grunberg is het dan weer "gierigheid" wat hem direct te binnen schiet.

Andere Nederlanders die de vraag beantwoorden zijn onder andere striptekenaar Dick Matena, Geert Mak, Jan Jaap van der Wal, Jan Mulder, Paulien Cornelisse en Rob van Essen. 

In de gesprekken komen ook andere thema's aan bod die het land typeren zoals de verontwaardiging over het toeslagenschandaal, de strijd tegen het water, de koopmansgeest, het levendige zwartepieten- en wokedebat. Ook de regionale verschillen, de spanning tussen de Randstad en het platteland en de verdeling van het land "boven of onder de  Moerdijk" zitten diep in het geest van de Nederlander.

Is Nederland nog het gidsland van weleer? Van Gompel legt de vraag voor aan uitgever Vic van de Reijt, kind van de jaren zestig. "Er is een reactionaire cultuur ontstaan in Nederland waarbij Rutte betrokken is. Vroeger was het bon ton om progressief te zijn en nu is het bon ton om reactionair te zijn, ook openlijk."  

Illustrator en cartoonist Christina De Witte, bekend en populair onder haar pseudoniem Chrostin, vertelt haar eigen coming-of-ageverhaal in de beeldroman "Araya" (uitgeverij Pelckmans). 

Na het overlijden van haar vader trekt de twintigjarige Araya naar haar moeder in Thailand. Ze komt terecht in een land waar ze nog nooit is geweest en waar ze de taal niet spreekt, op zoek naar zichzelf en nieuwe vrienden. "Half Thai, half Belg, half hier, half nergens. Mijn hele leven bestaat uit helften", zo omschrijft Araya haar situatie in de graphic novel. 

"Het verhaal is helemaal verzonnen", vertelt De Witte op Radio 1. "Maar er zit heel veel van mezelf in verwerkt. Mensen die mij goed kennen, hebben dit onmiddellijk door. Ik hou ervan die lijn redelijk flou te houden - gelukkig is mijn papa niet overleden - maar het gaat over mij en de complexe moederband die ik heb."

Heel veel kleine elementen in het verhaal zijn wel autobiografisch: zo is Araya de Thaise naam van De Witte, en net als de moeder uit het beeldverhaal was haar eigen moeder ook zangeres. 

De Witte is drie jaar geleden Thais beginnen studeren omdat ze dichter bij haar roots wilde komen, bij "de persoon die ze al was maar nog niet goed wist dat dit ook een deel was van haar." Er was een taalbarrière met haar moeder die ook impact had op hun relatie. 

De Witte heeft lang geworsteld met het verschil tussen hoe ze eruit zag en hoe ze zich voelde, omdat ze nooit volledig bij het ene of andere hoorde. "Door het boek te maken, ben ik tot het besef gekomen dat heel veel mensen in deze positie zitten en dat er een plek is voor ons: right in the middle." 

De Witte werkte vijf jaar aan "Araya" omdat ze heel wat te verwerken had, o.a. de moeilijke relatie met haar gewelddadige stiefvader. Het was een klassieke zoektocht naar haar identiteit, ook op gebied van gender. 

De welbespraakte Amir Bachrouri, nog tot eind dit jaar voorzitter van de Vlaamse Jeugdraad, is vaak te horen in het maatschappelijk debat. In "Doe maar niet. Over het vuur van de jeugd, dat altijd weer wordt geblust" (uitgeverij Borgerhoff & Lamberigts) brengt hij, opgegroeid in een kansarm gezin, zijn inspirerende levensverhaal. 

Bachrouri groeide op in wat de samenleving een kansarm gezin noemt, maar als kind heeft hij dat nooit zo ervaren, met dank aan de prominente plek die taal en literatuur in zijn leven hadden. "Ik vond dat de belofte van sociale opgang in die verhalen zat verscholen", vertelt Bachrouri in "De Afspraak".

Hij had ook het geluk de juiste mensen tegen te komen, die voor hem een wereld van verschil hebben gemaakt, in combinatie met die literatuur. Dat is de reden waarom hij zelf gaat voorlezen aan leerlingen in een school, met hetzelfde profiel als hij destijds.

Bachrouri kreeg wel vaker te horen: "Amir, doe maar niet". Hij merkt dat er rond jongeren die kansarm opgroeien een cultuur van lage verwachtingen wordt geïnstalleerd. “Dat je omwille van je achtergrond een soort medelijden opwekt."

Zelf klimt hij hoger op de sociale ladder: hij studeert aan de universiteit en komt in een wereld terecht waar zijn ouders niet komen, wat hem deels doet vervreemden van zijn vader. Bachrouri krijgt te horen dat het fantastisch is dat dit op één generatie tijd kan, maar voor hem is het een strijd en strijd betekent verlies.

"De belofte van de sociale opgang is een mooi proces. Mijn ouders gaan mijn boek wel lezen, maar waarschijnlijk niet volledig begrijpen. Het wringt dat sommige mensen met wie ik in de klas heb gezeten, niet die kansen hebben gekregen", vertelt Bachrouri.

De Nederlandse auteur en columnist David Pefko put voor zijn nieuwe roman "De Gebroeders Maxilari" (uitgeverij Prometheus) uit zijn eigen familieverhaal. De Morgen noemde het "een schelmenroman", een beschrijving waarin Pefko zich wel kan vinden, vertelt hij op Klara.

In de roman maken we kennis met de vijftien- en zestienjarige Ze’ev en Levi Maxilari, die samen met hun moeder in één van de chicste wijken van Amsterdam-Zuid wonen. Ze hebben het niet breed: hun vader is er niet -  hij is vertrokken naar een Grieks eiland -, de moeder is verslaafd aan pijnstillers en brengt de dagen, gehuld in een blauwe badjas, in bed door. Een grootmoeder maakt de familie compleet.

De strijdlustige broers zijn twee handen op één buik en proberen een uitweg te vinden voor hun penibele financiële situatie. Ze  dromen ervan een one shop te beginnen: een winkel waar per week maar één en hetzelfde product verkocht wordt.

Het verhaal komt in een stroomversnelling wanneer Ze'ev en Levi  een oude Joodse man ontmoeten die hen een vakantiejob aanbiedt. Hierdoor geraken ze verwikkeld in een vreemd avontuur dat leidt naar een listige diamantroof, opgezet door de nazi's tijdens de Tweede Wereldoorlog in Amsterdam.

Op Klara vertelt Pefko dat hij tot halverwege de roman de tijd heeft genomen om die personages mooi neer te zetten voor hij hen - samen met de lezer - in het avontuur stort.  Het idee voor deze roman kreeg hij tijdens een wandeling met zijn broer door de buurt waarin ze zijn opgegroeid. Er zit veel van Pefko in het boek en het is voor een groot deel autobiografisch. "Ik ben in dezelfde soort omgeving opgegroeid."

Hij draagt het boek op aan zijn broer, die net als de broer in het boek, geobesedeerd is door de Tweede Wereldoorlog. Uit het boek spreekt ook heel veel liefde van en voor zijn moeder. "Het waren de omstandigheden die het moeilijk maakten."  

Na maar liefst 32 jaar presenteert Marc Reugebrink opnieuw een dichtbundel getiteld "Om honing gaat het niet" (uitgeverij Querido).

“Mijn eerste bundel schreef ik toen mijn vader op jonge leeftijd stierf. Ik begreep niet dat iemand van het ene op het andere moment verdwenen was. Voor die verbijstering zocht ik woorden”, vertelt Reugebrink op Klara.

Maar in de publieke opinie werd zijn poëzie neergezet als afschuw voor het leven, waardoor de dichter zich ongewild vereenzelvigde met deze opgelegde rol. “Toen ik later ook mijn zus verloor door een auto-ongeluk, besefte ik dat ik moest ophouden met deze soort poëzie.”

“Al van jonge leeftijd - ik was vroeger een ziekelijk kindje - ben ik bewust van de kwetsbaarheid van het lichaam, en het verlangen om daaraan te ontsnappen. Maar tegelijkertijd is elk idee dat je hebt om te ontsnappen aan je lichaam gestoeld op het feit dat je een lichaam hebt.” 

De bundel verkent ook de paradox van gemeenzaamheid en eenzaamheid: het verlangen om tot het grote geheel te behoren, terwijl men voortdurend een buitenstaander blijft. Dit thema weerspiegelt de positie van een inwijkeling, zoals Reugebrink zelf heeft ervaren sinds hij van Nederland naar België is verhuisd.

“Het is een gevoel van thuisloosheid. Ik weet precies wat ik kan verwachten van de mensen van mijn geboorteplaats, maar ik hoor er niet meer bij. Ik heb geprobeerd om me als Vlaming tussen de Vlamingen te begeven, maar dat is ook jammerlijk mislukt. Waar ik me wel thuis voel: binnen de vier muren van mijn huis, in mijn huwelijk, bij mijn dochter en mijn hond.”