De moord op president John F. Kennedy: waarom na 60 jaar complottheorieën blijven verder leven

Op 22 november 1963 schoot Lee Harvey Oswald, een voormalige Amerikaanse marinier en communistische sympathisant, de Amerikaanse president John F. Kennedy dood. Kennedy reed op dat moment in een open limousine door de stad Dallas. Oswald bevond zich op de zesde verdieping van het Texas School Book Depository met een telescopisch geweer.

Maar zestig jaar later gelooft niet iedereen dat Oswald de (enige) dader was. Eén van hen is Robert F. Kennedy jr., de neef van JFK, die momenteel zowel Joe Biden als Donald Trump uitdaagt als onafhankelijke kandidaat in de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Hij noemt de moord op zijn oom ronduit een samenzwering en wijst met de vinger naar de geheime dienst CIA.

Nu verspreidt Robert F. Kennedy jr. wel vaker complottheorieën, vooral over vaccin s, maar hij staat lang niet alleen in zijn overtuiging. Ook John Kerry, voormalig Democratisch presidentskandidaat in de VS, veroorzaakte rondom de 50-jarige verjaardag van de moord ophef toen ook hij zijn overtuiging uitdrukte dat Oswald niet alleen had gehandeld.

Uit een recente enquête van peilingbureau Gallup blijkt zelfs dat maar liefst 65 procent van de Amerikanen niet gelooft dat Oswald alleen handelde en meent dat er een samenzwering achter de moord op Kennedy zat. Dat percentage schommelt al decennia, maar het was altijd een meerderheid. Kort na de moord ging het om 52 procent van de bevraagde Amerikanen, en in bepaalde decennia gaf maar liefst 81 procent van de respondenten aan te geloven in het samenzweringsscenario.

Hoe komt dat precies? En om welke theorieën gaat het precies?

De alternatieve theorieën voor het officiële verhaal van Lee Harvey Oswald als "lone wolf" draaien vooral rond bijkomende schutters of geheime opdrachtgevers. Jurist en openbaar aanklager Vincent Bugliosi, die in 2007 een invloedrijk boek schreef over de aanslag op JFK, heeft opgeteld dat de voorbije decennia in uiteenlopende complottheorieën maar liefst 42 groeperingen genoemd zijn als vermeende opdrachtgever en 82 verschillende verdachten naar voren zijn geschoven als mogelijke (bijkomende) schutters.

In de recente Gallup-enquête zijn de vermeende betrokkenen die het vaakst worden vernoemd door aanhangers van de samenzweringsthese:

• krachten binnen de federale overheid (20 procent), 

• geheime diensten zoals de CIA (16 procent) of de FBI (6 procent)

• de maffia of andere georganiseerde misdaadorganisaties (11 procent).  

Maar ook de Russen of de Cubanen, de wapenindustrie of zelfs Kennedy’s vicepresident en opvolger Lyndon B. Johnson zijn in het verleden genoemd als zogenaamde opdrachtgevers van de moord.

De complottheorieën zijn niet beperkt tot boeken, artikels, podcasts en blogs. Ook de speelfilm "JFK" van regisseur Oliver Stone, met Kevin Costner in de hoofdrol, gaat over een complot achter de moord op Kennedy.

De film is gebaseerd op het (waargebeurde) proces van Clay Shaw, een zakenman uit New Orleans die door openbaar aanklager Jim Garrison beschuldigd werd van betrokkenheid bij de moord. Shaw en enkele medesamenzweerders hadden volgens Garrison, in samenspraak met de CIA, de moord beraamd en Oswald als zondebok naar voren hebben geschoven.

De hoofdreden daarvoor zouden Kennedy’s intenties geweest zijn om na de mislukte inval in de Cubaanse Varkensbaai zich terug te trekken uit de Vietnamoorlog. Op het proces in 1969 werd Clay Shaw echter vrijgesproken.

Waarom trekt de moord op JFK zoveel complottheorieën aan? En waarom blijven die zo populair?

Complottheorieën zijn aantrekkelijk omdat ze grote gebeurtenissen zoals aanslagen en prominente politieke moorden meestal een groter, "passend" gewicht geven dan wat soms de banale waarheid blijkt te zijn. Sommige mensen weigeren te geloven dat de schlemielige Oswald op zijn eentje verantwoordelijk zou zijn voor de moord op John F. Kennedy, als Amerikaanse president een van de machtigste mannen ter wereld.

Het feit dat Oswald de ochtend na zijn arrestatie zélf doodgeschoten werd door nachtclubeigenaar Jack Ruby en dus nooit veroordeeld kon worden, heeft meegedragen tot het ontstaan van complottheorieën.

Precies om samenzweringstheorieën uit te sluiten, riep president Lyndon B. Johnson een parlementaire commissie samen om de hele zaak te onderzoeken. De Warren Commission voerde 10 maanden lang onderzoek en concludeerde dat Oswald als enige dader verantwoordelijk was voor de moord op Kennedy.

De resultaten van de Warren Commission werden later grotendeels herbevestigd door bijkomende federale onderzoeken, met uitzondering van het House Select Committee on Assassinations (HSCA). Dat boog zich in 1978 nogmaals over de moord en concludeerde dat Oswald waarschijnlijk niet alleen handelde.

Dat oordeel was voornamelijk gebaseerd op akoestische analyse van een geluidsopname van een politieradio. Die analyse werd echter later weerlegd: geluiden die aanvankelijk herkend waren als bijkomende geweerschoten, bleken uiteindelijk een minuut ná de moord te zijn opgenomen.

De lange levensduur van complottheorieën is vooral te wijten aan het feit dat ze meestal niet kunnen weerlegd worden. Als een complot zó geheim is dat er geen bewijs voor bestaat, of als al dat bewijsmateriaal vernietigd is en alle getuigen uit de weg geruimd, dan kan de theorie nooit bewezen worden, maar evenmin ooit ontkracht.

Toch zijn niet alle complottheorieën onschuldig vertier. Vaak worden ze aangewakkerd door mensen met slechte bedoelingen, die er een algemeen wantrouwen in de bevolking mee willen oppoken.

Als je gelooft dat Kennedy vermoord is door de Amerikaanse overheid zélf, wie weet waar is die overheid dan verder nog toe in staat? Uit de recentste Gallup-peiling bleek dat vooral overheidsorganisaties verdacht worden van betrokkenheid bij de moord. Afspraak over 10 jaar.