Nederland krijgt na 13 jaar Mark Rutte een nieuwe premier: deze mannen en vrouwen willen hem opvolgen

Vergeet Mark Rutte. Na 17 jaar heeft de rechts-liberale VVD (Volkspartij voor Vrijheid en Democratie) een nieuw boegbeeld en dat is Dilan Yesilgöz-Zegerius. Zij wil, als de VVD erin slaagt de grootste partij te blijven, de nieuwe minister-president van Nederland worden. Ze zou in dat geval de eerste vrouw zijn op die post.

Yesilgöz werd in 2014 gemeenteraadslid voor de VVD in Amsterdam, nadat ze eerder al actief was geweest voor de linkse partijen SP, GroenLinks en PvdA. In 2017 werd ze verkozen voor de Tweede Kamer. Vier jaar later werd ze staatssecretaris voor Economie en Klimaat in de ontslagnemende regering-Rutte III. In 2022 werd ze minister van Justitie en Veiligheid in de regering-Rutte IV.

Binnen haar partij heeft Yesilgöz een eerder rechts profiel. Ze wordt als "gedreven" en "perfectionistisch" omschreven en volgt als minister de harde lijn in de aanpak van criminaliteit en op het thema migratie.

Dat laatste is opvallend, want zelf vluchtte ze als jong meisje met haar moeder en zus op een bootje uit Turkije. Via gezinshereniging kwam ze in Nederland terecht, waar haar vader toen al woonde. Maar Yesilgöz is van mening dat mensen volop naar Nederland laten komen zonder dat er een goed plan is voor hen, niet de juiste aanpak is. 

Yesilgöz leidde ook de onderhandelingen binnen de huidige regering over het migratiebeleid. Die liepen begin juli precies vast op het thema gezinshereniging, waardoor de regering-Rutte IV viel. 

Yesilgöz wil het naar eigen zeggen anders aanpakken dan haar voorganger - zonder te zeggen dat Rutte het niet goed deed. In interviews met Nederlandse media benadrukt ze dat ze als politicus "echt veel beter" naar mensen wil luisteren. "De politiek was de afgelopen jaren wel heel erg met zichzelf bezig. En veel te weinig met het oplossen van problemen van mensen." Ze wil haar partij ook een scherper profiel geven en minder "waterige compromissen" maken, die de Nederlanders volgens haar niet vooruithelpen.

Als Yesilgöz minister-president wil worden, dan zorgt ze er maar beter voor dat haar partij de grootste van het land blijft. Want na 13 jaar Rutte zijn er meer dan ooit kapers op de kust. In de eerste plaats het Nieuw Sociaal Contract van Pieter Omtzigt. Hij is op dit moment de populairste politicus van het land en zijn partij en de VVD strijden in de peilingen om de eerste plaats.

Omtzigt liet echter heel lang uitschijnen dat hij zelf helemaal geen premier wil worden. Hij beweerde dat hij Tweede Kamerlid wilde blijven en fractievoorzitter wilde worden. Omtzigt wou voor de verkiezingen ook niet zeggen wie dan wel kandidaat-premier is voor zijn partij. Het draait om het programma, klonk het. Maar gisteren kondigde hij dan toch aan dat hij wel premier wil worden, maar dan van een kabinet van vakministers. 

Nieuw Sociaal Contract is een nieuwe partij. Omtzigt richtte haar pas afgelopen zomer op nadat hij midden 2021 uit het christendemocratische CDA was gestapt. Omtzigt zat van 2003 tot 2021 (met een kleine onderbreking in 2010) voor die partij in de Tweede Kamer. Van juni 2021 tot augustus 2023 was hij partijloos.

De breuk tussen Omtzigt en het CDA is een gevolg van de toeslagenaffaire, die Omtzigt samen met een SP-Kamerlid naar buiten bracht. Het hele schandaal bracht de regering-Rutte III, waar Omtzigts partij CDA deel van uitmaakte, begin 2021 ten val.

Bij de daaropvolgende regeringsvorming stond Omtzigt opnieuw in de belangstelling, onrechtstreeks deze keer. "Positie Omtzigt, functie elders", stond op een gefotografeerd onderhandelingsdocument te lezen. Dat werd gezien als een poging om het lastige Kamerlid dat de regering ten val had gebracht, het zwijgen op te leggen. Uiteindelijk bleek dat het voorstel van Rutte zelf kwam en hij geopperd had dat Omtzigt minister moest worden. De hele heisa kostte Rutte bijna zijn kop, maar uiteindelijk werd hij toch opnieuw premier.

Intussen is Omtzigt dé nieuwe ster aan het firmament die de Nederlandse politiek op zijn kop zet, zoals er de voorbije jaren al velen zijn geweest: Pim Fortuyn, Geert Wilders, Thierry Baudet, Caroline van der Plas. Maar anders dan de meesten van deze veeleer populistische leiders is Omtzigt een doorgewinterd parlementslid en een dossiervreter die met zijn nieuwe partij de peilingen aanvoert en de klassieke partijen uitdaagt. 

Omtzigt wil met zijn nieuwe partij vooral een nieuwe bestuurscultuur in Nederland verwezenlijken. Een ander speerpunt van het NSC is bestaanszekerheid, die zich uit in bijvoorbeeld betaalbaar voedsel en betaalbare woningen. Omtzigt liet eerder al verstaan dat hij langzaam wil groeien met zijn partij, maar als we de peilingen mogen geloven, zal het veeleer een kanonstart worden.

Frans Timmermans is een politicus die gepokt en gemazeld is in de diplomatie. Na 7 jaar Europese politiek in Brussel is hij teruggekeerd naar Den Haag met één ambitie: Nederlands premier worden.

Timmermans was van 1998 tot 2007 lid van de Tweede Kamer. De volgende drie jaar was hij staatssecretaris voor Europese Zaken. Na opnieuw enkele jaren als Tweede Kamerlid werd hij in 2012 minister van Buitenlandse Zaken.

Midden 2014 begon zijn Europese avontuur. Timmermans werd Europees commissaris voor Rechtstaat en Regelgeving en vicevoorzitter in de commissie-Juncker. In 2019 was hij de kandidaat van de Europese sociaal-democraten om voorzitter van de Commissie te worden, maar die functie ging uiteindelijk naar de Duitse christendemocrate Ursula von der Leyen.

Timmermans werd opnieuw commissaris en vicevoorzitter. Deze keer kreeg hij de portefeuille Klimaat en in die hoedanigheid was hij verantwoordelijk voor de Green Deal, een uitgebreid plan om de Europese Unie in 2050 klimaatneutraal te maken. Timmermans kreeg de Green Deal en uiteindelijk ook de Natuurherstelwet door het Europees Parlement. In augustus nam hij ontslag om lijsttrekker te kunnen worden voor GroenLinks-PvdA (Partij van de Arbeid).

Timmermans, die Nederlands, Engels, Duits, Frans, Russisch en Italiaans spreekt, wordt als een bevlogen en uitgesproken politicus omschreven. Daardoor heeft hij veel voorstanders, maar ook veel tegenstanders. "Hij laat bij veel mensen minstens altijd de indruk na dat hij in een parallelle wereld leeft", schetste professor Europese Politiek Steven Van Hecke (KU Leuven) hem eerder dit jaar in "Terzake".

Dat hij in 2019 geen Commissievoorzitter kon worden, viel hem zwaar. Wetende dat hij in Brussel zo wat het hoogste heeft bereikt, gooit hij zich nu dus in de strijd voor het premierschap. Timmermans predikt als kandidaat-premier de samenwerking. Hij wil "de markt weer in dienst van de mensen zetten in plaats van andersom" en is van mening dat de Nederlanders nood hebben aan een eerlijkere samenleving.

De voorbije decennia zijn in Nederland heel wat partijen uit het niets opgedoken en heel snel groot geworden, maar vaak ook snel weer van de radar verdwenen. De radicaal rechtse Partij voor de Vrijheid is daar een uitzondering op en kreeg min of meer vaste voet aan de grond. 

Geert Wilders is in de Nederlandse politiek een "naam van nooit weg geweest". Tot voor kort waren zijn kansen voor het premierschap gering, maar uit de laatste peiling van Peil.nl blijkt dat PVV 26 zetels zou halen in de Tweede Kamer. Dat is evenveel als koploper VVD en meer dan NSC en GroenLinks-PvdA. De kans dat Wilders zijn intrek neemt in het Nederlandse Torentje is dus reëel. 

De politieke carrière van Wilders startte bij VVD, waar hij aan de slag ging als beleidsmedewerker en later Tweede Kamerlid werd. Hij vond echter al snel dat het beleid van de partij niet rechts en conservatief genoeg is. In 2004 besloot hij uit de partij te stappen en stampte hij als onafhankelijk lid Groep-Wilders uit de grond, wat hij uitbouwde tot de PVV van vandaag.

De radicaal-rechtse Partij voor de Vrijheid wordt regelmatig vergeleken met Vlaams Belang in ons land. Wilders heeft goede banden met onder meer Tom Van Grieken. Beide mannen hebben ook al gespeeld met het idee om Nederland en Vlaanderen te herenigen tot een Groot-Nederlandse staat.

De partijslogan "Nederland weer op 1" geeft de toon aan waarmee Wilders naar de Nederlandse kiezers trekt. Volgens de PVV komt de Nederlander te vaak op de tweede plaats. De oorzaak leggen PVV-politici bij "de voortdurende asieltsunami". Het migratie-debat is dan ook een van de stokpaardjes van de partij.

"De PVV kiest wél voor Nederland en maakt een einde aan de discriminatie van Nederlanders. Nederland weer op 1", staat in het partijprogramma te lezen. De maatregelen die PVV daarvoor wil treffen zijn onder meer een asielstop, een verplicht terugkeerbeleid voor Syrische vluchtelingen, het ontmantelen van islamitische instellingen en een beperking op het aantal buitenlandse studenten.

Wilders is alleszins niet bang om plaats te nemen in het Den Haagse Torentje, dat als het officiële kantoor van de premier dient. "Ik vind dat de leider van de grootste partij sowieso de premier moet worden", reageerde Wilders onlangs nog in een interview. "Als we tweede of derde worden, zijn we klaar om mee te regeren. Dat is iets wat ik echt hoop, want het zou goed zijn voor de Nederlanders."

Naast deze vier partijen, waarvan de lijsttrekkers de grootste kans maken om Mark Rutte op te volgen, is er nog een hele resem andere partijen die aan de verkiezingen deelnemen. Geen van die partijen slaagt er in de peilingen echter in de vier bovenstaande partijen bij te benen.

De lijsttrekkers of kandidaat-premiers van deze partijen maken dan ook minder of zelfs weinig kans om premier te worden, maar toch stellen we er nog twee kort aan u voor: Mona Keijzer van de BoerBurgerBeweging en Rob Jetten van D66.

De BoerBurgerBeweging kiest voor een ietwat speciale formule. Boegbeeld Caroline van der Plas trekt de lijst, maar Mona Keijzer wordt naar voren geschoven als kandidaat-premier. Keijzer is zeker geen onbekende naam in de Nederlandse politiek. Van 2017 tot 2021 was ze staatssecretaris voor Economische Zaken en Klimaat voor het CDA. Midden 2023 zegde ze haar CDA-lidmaatschap op.

Hoewel de BBB bij de provinciale verkiezingen in maart nog vanuit het niets de grootste partij van Nederland werd, doet de partij het nu in de peilingen veel minder goed. Omtzigt en zijn NSC lijken de BBB de pas af te snijden. De kans dat Keijzer premier wordt, lijkt dan ook heel klein.

Bij de vorige nationale verkiezingen was D66 (Democraten 66) nog de grote winnaar. De links-liberale partij boekte onder het leiderschap van Sigrid Kaag forse winst en moest enkel de VVD laten voorgaan. Even werd gedroomd van een progressieve regering met een D66'er aan het hoofd. Twee jaar later is de partij in de peilingen weggedeemsterd. Een progressieve regering zit er nog altijd in, maar als die er al komt, zal die allicht geleid worden door Frans Timmermans. Jetten zal net als Kaag met een ministerpost tevreden moeten zijn.