Waar komt de pro-Palestijnse slogan "Van de rivier tot de zee" vandaan en waarom ligt hij zo gevoelig?

Sinds de grote verrassingsaanval van Hamas op 7 oktober en de daaropvolgende belegering van de Gazastrook door Israël vonden er de voorbije weken wereldwijd meerdere pro-Palestijnse betogingen plaats. Daarbij werd geregeld de Engelstalige slogan "From the river to the sea, Palestine will be free" gezongen of was die te zien op de vele borden die betogers in de lucht hielden.

De slogan bestaat al veel langer dan vandaag en werd in het verleden al in de meest uiteenlopende omstandigheden gebruikt. De slogan doet het ook goed op een hele resem hebbedingetjes, van T-shirts tot kaarsen.

"Van de rivier tot de zee, Palestina zal vrij zijn" verwijst naar het gebied tussen de rivier de Jordaan in het oosten en de Middellandse Zee in het westen en suggereert dat er in dat gebied een vrij Palestina zou moeten bestaan en de Palestijnse bevolking in dat gebied vrij zou moeten kunnen leven.

De slogan dateert uit de jaren 60 en werd in zijn Engelse vorm in de markt gezet door de PLO, de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie van wijlen Yasser Arafat. Ook het gebruik van de slogan in die tijd wordt nu op verschillende manieren geïnterpreteerd.

De PLO predikte destijds namelijk nog het gewelddadige verzet tegen Israël en daarom zou de slogan een gewelddadige bijklank hebben en de vernietiging van Israël inhouden. Een andere benadering is dat de PLO die woorden gebruikte om te pleiten voor een staat waarin joden en moslims vreedzaam zouden kunnen samenleven.

In elk geval is de PLO al lang niet meer wat ze vroeger was en kiest ze tegenwoordig voor een diplomatieke aanpak en pleit ze voor een tweestatenoplossing in plaats van de vernietiging van Israël. Veel Palestijnse activisten zeggen dat de slogan vandaag de dag vooral een oproep is voor vrede en gelijkheid na het decennialange Israëlische militaire bestuur over miljoenen Palestijnen.

Vervelend voor hen is dat ook de Palestijnse extremistische organisatie Hamas zich de slogan toegeëigend heeft. "Palestina is van ons van de rivier tot de zee en van zuid naar noord. We zullen geen enkele centimeter land toegeven", sprak de toenmalige Hamas-leider Khaled Mashaal in 2012 naar aanleiding van de 25e verjaardag van de oprichting van zijn groepering, die in Israël, de VS en de EU op de lijst met terreurorganisaties staat.

De zin werd ook opgenomen in het handvest van Hamas. In Israël en verschillende andere landen is de slogan dan ook omstreden en wordt hij vereenzelvigd met het gewelddadige discours van Hamas. Veel joden binnen en buiten Israël beschouwen de slogan als een duidelijke oproep tot de vernietiging van de staat Israël. Want als er in dat gebied een vrije Palestijnse staat moet komen, betekent dat volgens hen ook dat de staat Israël geen bestaansrecht meer heeft.

Israël interpreteert de slogan ook ruimer, als een streven om de joden uit het Midden-Oosten te verdrijven en ziet er in die zin een antisemitische betekenis in. Eenzelfde interpretatie maakten 30 joodse nieuwsmedia van over de hele wereld. In een open brief maakten ze duidelijk dat ze niet geloven dat de slogan na 7 oktober enkel bedoeld is om kritiek te uiten op de manier waarop Israël de bevolking in de Gazastrook aanvalt (en dus vooral anti-Israël zou zijn), maar stellen ze dat hij per definitie anti-joods is (en dus antisemitisch).

Dat de slogan in veel landen omstreden is, bleek de voorbije weken uit verschillende incidenten. In het Verenigd Koninkrijk werd een politicus van Labour op de vingers getikt omdat hij de slogan gebruikte tijdens een bijeenkomst waarin hij opriep om een einde te maken aan de Israëlische bombardementen. In Duitsland verbrak voetbalclub Mainz het contract met een speler na een post op sociale media die de slogan bevatte. En in de Oostenrijkse hoofdstad Wenen werd vorige maand een pro-Palestijnse betoging verboden omdat de slogan gebruikt werd in de uitnodiging en als een oproep tot geweld werd beschouwd.

Een van de meest opvallende incidenten was wellicht de openlijke berisping van het Amerikaanse Democratische parlementslid Rashida Tlaib door het Huis van Afgevaardigden. Tlaib, zelf van Palestijnse afkomst, had op 3 november een video online gezet waarin betogers te zien waren die de slogan zongen.

In een motie die vooral door de Republikeinen, maar ook door 22 partijgenoten van Tlaib werd goedgekeurd, wordt de slogan bekritiseerd als een openlijke oproep tot geweld. Volgens Tlaib, die familie heeft op de Westelijke Jordaanoever, betekent de slogan echter dat de Palestijnen vrij willen zijn in het land dat zij bewoonden voor de staat Israël in 1948 werd opgericht.

Dat wil daarom niet zeggen dat alle joden er weg moeten, benadrukt ze. Tlaib pleit daarentegen voor een vreedzaam samenleven. "Het is een aspirerende oproep tot vrijheid, mensenrechten en vreedzaam samenleven, niet dood, vernietiging en haat", schreef ze op het sociale netwerk X.

Hoe dan ook, omdat de slogan volgens sommigen de ontkenning van het bestaansrecht van de staat Israël impliceert, is het gebruik ervan in Duitsland een strafbaar feit. Maar ook omdat de link gelegd wordt met Hamas en die organisatie is in Duitsland buiten de wet gesteld. 

In Nederland is de slogan niet verboden. Opvallend is wel dat de Tweede Kamer eind oktober een motie goedkeurde die de zin bestempelt als een oproep tot geweld. Sindsdien mag hij niet meer worden uitgesproken in het parlement.

Even opvallend is dat de slogan ooit ook gebruikt is door Likoed, de partij van de huidige Israëlische premier Benjamin Netanyahu. Dan wel zonder het deel "Palestina zal vrij zijn" en met een andere invulling, namelijk dat het volledige gebied tussen de rivier en de zee Israël zou toebehoren. Dus ook de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook. Alleen Israël mag de soevereiniteit over dat gebied hebben, klonk het toen.