Het verhaal van het provocerende schilderij “De fietser” van Hubert Malfait is een van de zestig verhalen in het nieuwe boek “De mooiste geschiedenis van België”. In 1927 schilderde Malfait een vrouw die uitdagend en wijdbeens door een Vlaamse straat rijdt. Een vrouw op een fiets werd als onfatsoenlijk gezien. Gevreesd werd zelfs dat de fiets vrouwen seksueel prikkelde. Of hoe de geschiedenis ook de kunst binnensluipt.
Onfatsoenlijk, ongezond en seksueel stimulerend: de eerste fietsende vrouwen in het boek "De mooiste geschiedenis van België"
Jos Vandervelden
Gepubliceerd:
Dit is een verhaal uit “De mooiste geschiedenis van België” (Davidsfonds Uitgeverij). In dit boek vertelt auteur en VRT NWS-journalist Jos Vandervelden de geschiedenis van ons land aan de hand van zestig schilderijen van zijn grootste schilders, van Ensor en Spilliaert tot Rops en Permeke. Door de ogen van deze schilders brengt hij het verhaal van onze gewesten, van staatsgeschiedenis tot het relaas van de gewone man.
"De fiets heeft meer gedaan voor de emancipatie van de vrouw dan wat ook in de wereld", zo stelde de Amerikaanse suffragette (een vrouw die strijdt voor vrouwenrechten red.) Susan B. Anthony. "Ik sta op en verheug me elke keer als ik een vrouw voorbij zie rijden op een fiets… het beeld van vrije, onbelemmerde vrouwelijkheid."
Anthony schreef het in 1896 toen de fiets aan een opmars bezig was en de eerste vrouwen in het straatbeeld met wapperende haren en de wind in de onderrokken de vrijheid tegemoet fietsten. De fiets was op dat moment nog het voorrecht van een select en aristocratisch gezelschap. Hier en daar verblufte een racende stuntvrouw de passanten, maar ook dat werd nog als een rariteitenkabinet gezien.
Pas vanaf 1900 werd de fiets meer dan een vrijetijdsspeeltje. In 1908 telde België 340.000 fietsen, goed voor 4,5 procent van de bevolking. Het zou nog enkele decennia duren voor de tweewieler van iedereen werd. De Eerste Wereldoorlog vertraagde de doorbraak en zo kwam het dat de fiets in Vlaanderen in de jaren twintig nog altijd een wat vreemdsoortig rijtuig was, toch zeker voor vrouwen.
De fietsster die Hubert Malfait in 1927 zo zelfbewust, bijna uitdagend door de straten liet rijden, heeft beslist deining in het dorp verwekt. Malfait laat daar trouwens geen twijfel over bestaan, anders had hij de vrouw niet zo wijdbeens geschilderd. Dan had hij de aandacht van de kijker niet zorgvuldig geloodst naar dat blank stukje huid, daar onder de kanten onderrok, aan de binnenkant van de dij.
In een tijd waarin vrouwen op de fiets alledaags zijn en zelfs het vrouwenwielrennen oprukt, is het nog moeilijk voor te stellen dat fietsende vrouwen geassocieerd werden met onfatsoenlijke seksualiteit. Zonder het in al te expliciete woorden te beschrijven, bestond de vrees dat vrouwen seksueel gestimuleerd konden worden door de beweging en het fietszadel. En om het nog erger te maken waren er de medische gezagsargumenten. Fietsen kon vrouwen nier-, lever- en blaasproblemen berokkenen.
De fiets heeft meer gedaan voor de emancipatie van de vrouw dan wat ook in de wereld
Susan B. Anthony
Maar er was vooral het vestimentaire probleem. Met de vele lagen textiel die de benen van vrouwen sinds eeuwen volledig bedekten, was fietsen een krachttoer. De kleding moest dus soepeler en ingekort. Nieuwe kledij moest ontworpen en door de buitenwacht aanvaard worden, en liefst ook nog eens modieus zijn.
Het nieuwe vervoermiddel zou op termijn zelfs helpen bij de ontwikkeling van handigere vrouwenkledij. Maar eerst ging er nog wat tijd voorbij voor vrouwen in groten getale de fiets namen. De weg van de fiets als vermaak voor burgervrouwen tot massaproduct voor de vrouw in de straat was nog lang. Tot het zover was, was een onbevangen fietsende vrouw voor een man als Hubert Malfait een uiterst fascinerend thema.
Malfaits fietsster rijdt trouwens op een fiets zonder stang. De fiets waarbij het kader niet langer een horizontale stang heeft, was op dat moment nog een nieuwigheid. Het hielp de vrouwen andermaal een heel eind vooruit. Want nu moesten vrouwen hun lange rokken niet langer schaamteloos optillen om ze te kunnen draperen over de stang.
Maar misschien geniet de fietsster van Malfait, nog meer dan van haar vrijheid, van de verharde weg waarop ze rijdt. Hubert Malfait woonde aan de Kortrijksesteenweg in Astene. Het lijdt geen twijfel dat de schilder zijn fietsster op deze baan heeft geportretteerd. De verkeersader tussen Gent en Kortrijk was een van de eerste steenwegen in Vlaanderen.
Want wat was misschien nog het grootste obstakel geweest voor de opkomst van de fiets? Dat was de lamentabele staat van de wegen, met putten, scheuren, stenen, karrensporen en open riolen. Fietsen op de gekasseide Kortrijksesteenweg moet een genoegen geweest zijn. Vandaag is het op deze hectische en vaak chaotische provincieweg als fietser vooral uitkijken.
Ook lijkt het niet onwaarschijnlijk dat er in Malfaits fietsster veel zit van Solange de Gryse, de vrijgevochten vrouw met wie de schilder huwde in het jaar dat hij het doek afwerkte. De Gryse was een verdienstelijk pianiste die pianolerares werd in het atheneum van Deinze en zelfs stomme films begeleidde in de lokale cinema.
Hubert Malfait wordt ingedeeld bij de latere telgen van de Latemse School. Waarschijnlijk komt Malfait meer eer toe dan hij vandaag krijgt. Helaas was hij te laat geboren. Toen hij als schilder het expressionisme en het kubisme verkende, hadden die stijlen al het beste achter de rug. Zijn sprankelende anekdotische schilderijen vatten echter zo goed de tijd dat Malfait zachtjesaan de erkenning krijgt die hij verdient.
