Deze weg legt cocaïne af van inbeslagname tot vernietiging (en wat er misloopt in die keten)

Hoe de cocaïne precies vernietigd wordt in ons land, daar komen we niet alles over te weten. Niet onlogisch ook, aangezien er heel wat veiligheidsrisico's mee gemoeid zijn. Toch rijzen er de laatste weken en maanden heel wat vragen bij het protocol. Want er mogen dan wel (een pak) meer drugs onderschept worden, wat wordt er daarna met die drugs gedaan? En kan dat beter? Het antwoord op die laatste vraag is ongetwijfeld "ja", nadat er de voorbije weken verschillende incidenten gebeurd zijn. 

Het verhaal in ons land begint in de haven. 

We laten de cijfers voor zich spreken: jaar na jaar wordt er meer cocaïne in beslag genomen in de Antwerpse haven. En laat er geen misverstand over verstaan, dit jaar stevenen ze opnieuw af op een recordvangst. In de eerste helft van dit jaar werd er al 43 ton in beslag genomen. De voorbije weken alleen al werd dat cijfer aangedikt met enkele tientallen tonnen. Conclusie: in de haven wordt de ene na de andere grote vangst ontdekt.

Die cocaïne kan op verschillende manieren ontdekt of onderzocht worden. Geen evidentie, want dagelijks passeren er tienduizenden containers. Bovendien zit de cocaïne vaak verstopt in de structuur van de container zelf, of in de inhoud. 

• Een eerste optie is op de kaaien zelf - door een tip of omdat de criminelen op heterdaad betrapt worden. Er zijn bijvoorbeeld mobiele scanners, die gebruikt worden op de terminals. Daarnaast kunnen er ook fysieke controles gebeuren, met drugshonden.

• Een tweede optie is dat de containers niet op de kaaien zelf gecontroleerd worden. Dan worden ze naar de scanner aan de grenspost gestuurd. Er gebeuren ook risicoanalyses, op bijvoorbeeld containers uit Zuid-Amerika. Mogelijke verdachte containers kunnen ze dan ook naar die grenspost sturen. 

De vraag die hier gesteld wordt: hoeveel drugs glippen er tussen de mazen van het politie- en douanenet? Volgens journalist Fabian Lefevere is het "een strijd bergop": "Er zijn successen geweest, er zijn tientallen tonnen in beslag genomen. Maar er is nog altijd veel niet gepakt. Op jaarbasis gaat het om een straatwaarde van tientallen miljoenen. De overheid kan daar moeilijk tegenop."

De eerste taak voor de douane is om de drugs uit de container en/ of lading te krijgen, en dat is niet altijd even evident. Soms zitten de drugs in een containerwand of tussen een lading gewone producten. Dat neemt simpelweg veel tijd in beslag. 

Na de uithaling moet er uiteraard een inventaris gemaakt worden, en dan schiet het gerechtelijke apparaat ook in gang. Er moet onder meer een proces-verbaal opgemaakt worden en pas als alle administratie afgehandeld is, kan het parket toestemming geven om de cocaïne te vernietigen. Er wordt uiteraard wel nog een staal bijgehouden, dat dan als bewijsmateriaal in de rechtbank gebruikt kan worden. 

In afwachting dat de cocaïne vernietigd kan worden, moet die worden opgeslagen. Waar dat gebeurt, wordt niet bekendgemaakt. Volgens Kristian Vanderwaeren, topman bij de douane, schuilt hierachter de angel: "Er wordt gigantisch veel onderschept, dat opslaan is gevaarlijk. Ik vraag meer capaciteit, meer punten en meer prioriteit om te verbranden."

De vraag die hierbij gesteld wordt: worden de douaneterreinen genoeg bewaakt? Het incident afgelopen weekend doet anders vermoeden. Toen drongen drugscriminelen de terreinen van de douane in Kallo binnen, bonden daar twee personeelsleden vast, bedreigden hen en gingen daarna op zoek naar een lading drugs. Het parket wil niet bevestigen of er effectief drugs gevonden zijn, maar volgens onze informatie zijn er wel degelijk drugs weggehaald.

Er is méér personeel nodig, en ze moeten vooral gespecialiseerd zijn. "Er is te weinig volk en ze zijn niet genoeg bewapend", zegt journalist Fabian Lefevere. "Dat is een cruciaal aspect. Er is een gebrek aan bewaking, een gebrek aan bemanning en ze hebben verouderde wapens. En dat probleem van onderbemanning stelt zich ook bij politie, ook bij parket."

Alvorens de drugs vervoerd kunnen worden naar de verbrandingsoven moeten ze "geconditioneerd" worden. Dat betekent dat ze veilig verpakt worden in vaten, om ze te kunnen vervoeren. 

Eens er afspraken gemaakt zijn, kunnen de drugs overgebracht worden naar de verbrandingsovens. Maar ook dat verloopt niet altijd van een leien dakje, zo bewijst mailverkeer dat VRT NWS in handen kreeg. 

Het is een mail gericht naar de douane, met voorstellen met tijdslots om drugs te verbranden. Na elk voorstel antwoordt de douane of het "OK" is of "NOK" (Niet oke). Wat blijkt? Van de vijf voorstellen die er gedaan worden, worden er in eerste instantie drie geweigerd. 

De mail hebben we ook voorgelegd aan Kristian Vanderwaeren, topman bij de douane. "We kunnen niet onmiddellijk verbranden, we moeten dat ook voorbereiden. Dat moet ook onder volledige begeleiding zijn, wij krijgen daar ondersteuning van de politie voor. Dat moet dus allemaal georganiseerd worden." Bij de douane wordt ook benadrukt dat er bij hen geen personeelstekort is.

Daarna kunnen de drugs vervoerd worden naar de verbrandingsovens. Opnieuw een operatie die niet zonder risico is. Op verschillende momenten in de procedure moeten de drugs op een of andere manier vervoerd worden. Dat kan gaan van de haven naar een depot, maar ook van het depot naar de verbrandingsoven. 

Vaak zitten er ook gps-trackers in de ladingen drugs, zodat de criminelen hun lading kunnen volgen. "Soms tientallen", getuigt douanier Filip* (schuilnaam) bij VRT NWS. "Het is onmogelijk om ze allemaal op te sporen. We weten dat we gevolgd kunnen worden, zijn extra alert. We kijken 360 graden rondom ons, voor de veiligheid." 

"Elk transport is een risico voor ons", klinkt het opnieuw bij douanier Filip*. 

De vragen die hierbij gesteld worden: wie doet dat vervoer en wordt dat op de juiste manier beveiligd?

Aanleiding voor deze vragen is het zware incident half oktober. In Antwerpen kon de politie toen drugscriminelen onderscheppen. Een bende was onderweg naar een loods met drugs. Een drieste overval werd op het nippertje vermeden. 

De laatste stap in dit proces is dat de drugs vernietigd worden. Dat moet in de meeste gevallen - voor cocaïne altijd - in een installatie voor gevaarlijke afval. 

In Vlaanderen gaat het concreet om één uitbater met drie ovens, in het Antwerpse. Capaciteit - volgens OVAM - 100.000 ton. Dat is voor alle afval, voor alle duidelijkheid. Specifiek voor drugs zou er een overeenkomst zijn om 20 ton drugs per week te verbranden. "Qua capaciteit is er geen probleem", zegt Vlaams minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA). "OVAM bevestigt dat ook, ik stel vast dat de federale douane de slots niet benut." Volgens douanier Filip* wordt er echter wel geschermd met milieunormen. "We moeten al echt afwegen en afmeten hoeveel er weg mag. Wanneer we zoals nu geconfronteerd worden met grote vangsten mogen we die niet allemaal wegbrengen."

Die cocaïne verbranden is overigens allesbehalve een sinecure. Cocaïne moet verbrand worden bij temperaturen van meer dan 1.000 graden, ook de rookgassen die daarbij ontstaan worden nog eens na-verbrand, zodat er een volledige verbranding is van de afvalstoffen en er via de schoorsteen geen resten kunnen vrijkomen.

De conclusie: het is moeilijk om vast te pinnen waar het exacte probleem nu net zit. Zit het bij de capaciteit? Zit het bij het personeelstekort? Zit het bij de beveiliging? Verschillende instanties geven verschillende antwoorden. Misschien is de conclusie dus wel: het is een combinatie van zaken. 

De vragen die nog overblijven: hoe lang duurt het hele proces bijvoorbeeld? En waar loopt het nu eigenlijk precies mis? Een eerlijk antwoord: we weten het niet, niemand wil of kan ons daar een antwoord op geven. Dat zal ook wel wat verschillen van moment tot moment. Toch wordt er gevraagd of de cocaïne sneller zou kunnen verbrand worden, liefst de dag zelf nog.

Een systeem dat in Nederland wél kan, dus waarom in ons land niet? 

Joris van der Aa, justitiejournalist bij Gazet van Antwerpen vat het samen: "Dit is een symptoom van een criminele organisatie die heel rijk geworden is, die niet meer bang is van de overheid. Daar moeten we ons erg veel zorgen over maken. Dit is wat er gebeurt als je drugscriminelen te lang ongemoeid laat. Dit gebeurt nu omdat de criminele organisaties de zwakke plekken zien van de overheid. Men moet eindelijk beseffen dat dit echt gevaarlijk is."