Nog steeds geen Belgisch klimaatplan: hoe kijkt de Europese Commissie daarnaar? En riskeert ons land een boete?

De Europese Commissie had België tot vandaag gegeven om een vernieuwd nationaal energie- en klimaatplan in te dienen. Toch mist ons land die deadline opnieuw, nadat het deze zomer al uitstel had verkregen. Vlaanderen raakt het niet eens met de andere gewesten en het federale niveau over hoeveel klimaatinspanningen Vlaanderen moet leveren. Vlaanderen is daarin minder ambitieus dan de andere partners.

Volgens Vlaams minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) hoeft dat geen probleem te zijn. Zij zegt dat België de gebundelde klimaatplannen van de verschillende regio's kan indienen bij de Commissie, zelfs al halen die de lat niet. Europa vraagt een reductie van 47 procent van de uitstoot in 2030 in vergelijking met 2005, terwijl de huidige plannen slechts afklokken op 43 procent.

De Brusselse minister van Klimaat Alain Maron (Ecolo) weigert dat. Hij wil pas een nationaal klimaatplan indienen als de 47 procent die Europa vraagt, effectief behaald is. Het groene front van Waalse, Brusselse en federale Ecolo-klimaatministers wijst erop dat België boetes riskeert als het er niet in slaagt te voldoen aan de vraag van de Commissie.

Maar wordt de soep echt zo heet gegeten als ze opgediend wordt? Kan ons land een onvolledig plan indienen, en wat zijn de risico's daarvan?

Ja. België is niet de enige. Negen lidstaten hebben nog steeds geen vernieuwd klimaatplan ingediend. Daar zijn grote Europese landen bij als Duitsland en Frankrijk. Van de achttien lidstaten die wel al ingediend hebben, deed de helft dat in tweede zit. Zij kregen uitstel na het verstrijken van de eerste deadline van de Commissie, eind juni.

In principe kan België nu een bundel gewestelijke en federale klimaatplannen indienen bij de Commissie, die dan samen onvoldoende uitstootreductie realiseren. Er zijn nog wel meer lidstaten die de lat niet hebben gehaald.

"Cyprus, Denemarken, Italië en Nederland hebben bijvoorbeeld wel een vernieuwd klimaatplan ingediend, maar dat voldoet niet aan de doelstellingen van de Europese Commissie", weet Kiki Berkers, expert klimaatbeleid bij 11.11.11. Dat België ook onder de lat door dreigt te gaan, vindt ze "een enorm probleem". "We moeten minstens de Europese doelstellingen halen, maar Vlaanderen weigert meer ambitie. Daardoor dreigt er opnieuw immobilisme."

Bovendien is de situatie in België nog ingewikkelder dan in de andere lidstaten. De Commissie krijgt niet alleen een klimaatplan onder ogen dat de lat niet haalt, het is ook niet duidelijk hoe ons land dat wel zou kunnen doen - of welk gewest verantwoordelijk is voor het falen.

Demir stelt voor om de Commissie te beloven dat er nadien verder onderhandeld zal worden over hoe de resterende 4 procent aan uitstootreductie gerealiseerd zal worden.

Maar "dat is onzin" vindt Kurt Deketelaere, professor Milieurecht en ex-kabinetschef van voormalig Vlaams minister van Milieu Hilde Crevits (CD&V). Hij toonde zich de voorbije maanden erg kritisch over het beleid van minister Demir, onder andere over het stikstofbeleid van de Vlaamse regering.

"Minister Demir heeft een juridische opleiding gehad en dus ook het vak Europees Recht gekregen. Zij wéét dat het niet zo werkt. De Europese Commissie zal onze papierwinkel terugsturen en een verklaring vragen waarom België het afgesproken doel niet haalt."

Ons land kan dus een ontoereikend nationaal klimaatplan indienen, maar dan zal het zich wel moeten verantwoorden.

Ja, al duurt het nog wel even voor het daadwerkelijk zover komt.

Dat zit zo. De reductiedoelstelling die elke lidstaat opgelegd krijgt, is goedgekeurd door een meerderheid van de lidstaten en in het Europees Parlement. En ze is wettelijk bindend. Dat Vlaanderen het niet eens is met de reductiedoelstelling waaraan België moet meewerken, doet er nu niet meer toe. Een lidstaat die hardleers blijft en stelselmatig weigert om te voldoen aan de Europese verplichting, kan daardoor uiteindelijk een boete opgelegd krijgen. 

Maar zover zijn we nog lang niet. Tim McPhie, woordvoerder voor klimaatzaken bij de Europese Commissie, antwoordt op vraag van onze redactie dat hij "niet zal speculeren over mogelijke juridische stappen tegen lidstaten". "Hoe sneller we de klimaatplannen van de lidstaten krijgen (...), hoe accurater onze beoordeling daarvan kan zijn."

Dat klinkt allemaal zeer diplomatisch. "We spuwen niet graag openlijk op de jasjes van de lidstaten", verklaart een andere bron met klimaatervaring bij de Europese Commissie.

 Een boete is dan ook de allerlaatste stap, een juridische noodrem. "Dat is nog a long way down the road. Als België zijn klimaatplan niet indient, zal de Commissie ons land eerst een nieuwe deadline geven", legt milieujurist Kurt Deketelaere uit.

"Als België dan nog eens moeilijk doet, kan de Commissie ons land in gebreke stellen. Dan krijgt ons land tijd om te antwoorden, waarop de Commissie nog eens kan reageren. Pas daarna, en als iedereen van slechte wil is, kan de Commissie een proces aanspannen om België een boete of een dwangsom te laten opleggen."

Hoe hoog die som dan wel zou zijn, is onduidelijk. Het hangt af van het Europees Hof van Justitie. Er bestaan complexe rekensleutels voor die onder meer rekening houden met de grootte van de lidstaat en de ernst van de overtreding. 

Ons land krijgt dus wellicht een derde zit om een nationaal klimaatplan in te dienen. En er zal nog heel wat water door de Schelde vloeien voor het ook een boete zal moeten betalen.

Toch schiet België zich in de voet door te lang te wachten. Hoe langer het duurt voor de Europese Commissie zich over de eerste versie van de (ingewikkelde) Belgische plannen kan buigen, hoe minder tijd de Commissie heeft om feedback te geven. Ter herinnering: we hebben het hier over de ontwerpversie van het klimaatplan. In juni, binnen acht maanden dus al, moet de finale versie bij de Europese Commissie liggen. 

Nochtans is die evaluatie van de Commissie belangrijk, stipt Kiki Berkers van 11.11.11 aan. "Die geeft een duidelijk zicht op de pijnpunten in je klimaatplan en wat er moet veranderen. Dat is feedback die je dan rechtstreeks van de Commissie krijgt, niet van een ngo."

Bovendien lijkt België niet te leren uit het verleden. "Dit is allemaal niet nieuw, hé", verzucht Wendel Trio, zelfstandig adviseur in klimaatbeleid. "Al ten tijde van het Kyotoprotocol (dat in 2008 van kracht werd, red.) sleepte het jaren aan voor er een akkoord was tussen de verschillende overheden. Je zou denken dat we daar vijftien jaar later lessen uit getrokken hebben en dat er nu wel een procedure zou zijn die garandeert dat we op tijd komen."

Voor Trio is de patstelling rond het nationaal klimaatplan symptomatisch voor een groter Belgisch probleem. "Het ontbreekt aan klimaatbeleid of langetermijnvisie. En laat dat nu net het doel zijn van de nationale klimaatplannen. Dat zijn niet zomaar administratieve procedures. Ze moeten lidstaten helpen om hun klimaatbeleid op lange termijn te plannen. Maar in België lukt dat dus niet meer."