Fotografe Lieve Blancquaert maakt "Het laatste portret": "Samen rouwen voor de dood maakt rouwen erna makkelijker"

Afscheid nemen door bewust een mooie herinnering na te laten en zo de dood bespreekbaar maken: dat is het opzet van "Het laatste portret". In vier afleveringen portretteert fotografe Lieve Blancquaert evenveel mensen die weten dat ze binnenkort zullen sterven. Ze nemen via een professionele fotoshoot afscheid van hun geliefden. Met individuele portretten, foto's met hun gezinsleden, in een laatste uitgebreid familieportret of met tientallen mensen samen.

"Wat ik niét doe in dit programma, is een specifieke foto maken voor mensen hun doodsprentje, al heeft één persoon wel voor één van mijn beelden gekozen", zegt Blancquaert aan VRT NWS. "Ik maak portretten in de brede zin van het woord. Mensen gaan letterlijk tegenover elkaar staan en laten blijken wat ze voelen voor elkaar. Dat tafereel leg ik vast op beeld."

"Ik ben al vaak gevraagd door mensen, om bij hun thuis langs te komen voor een laatste fotoshoot met geliefden. Als ik ruimte heb in mijn agenda, doe ik dat graag. Dat zijn heel intense en mooie momenten. In de context van afscheid wordt de pure liefde tastbaar. Ik word altijd diep geraakt door zulke intense emoties. De intimiteit van dat afscheidsritueel wilde ik opentrekken via dit programma. Het gaat over bewust samenkomen en praten over dat einde."

"De grote waarde van zo’n bewust afscheidsmoment, is dat het een dialoog op gang brengt. Niet altijd met mij achter de camera, maar wel omdat ik er ben mét mijn camera. Ik heb het jaren geleden meegemaakt dat iemand plots haar wens rond euthanasie op tafel legde. Veel zaken worden met het vooruitzicht van de dood benoemd en plooien worden gladgestreken. Maar het blijft iets moeilijks: niemand kan ons vertellen hoe het écht voelt, naar het niets gaan en er definitief niet meer zijn." 

Niet in beeld: Blancquaert die vaak heeft meegehuild tijdens de opnames. "Het is niet mijn verhaal, maar ik kan niet anders dan meehuilen. Wat ik zie voor mijn camera, is een spiegel voor mijn eigen leven. Je herkent de liefde die je voelt voor je familie. We gaan uiteindelijk allemaal dood." 

Blancquaert heeft over de dood en afscheidsrituelen in de hele wereld ook al de reeks "Last days" gemaakt. "We maken vooruitgang in de westerse wereld tegenover tien jaar geleden, op vlak van rouwen en afscheid nemen. We hebben dat eeuwenlang een plaats gegeven via ons geloof. Maar omdat het geloof in onze samenleving een minder prominente plek heeft gekregen, moeten we op zoek naar nieuwe, waardevolle afscheidsrituelen, zoals een laatste fotoportret."

"Als je zelf een sereen afscheidsritueel kan organiseren voor je omgeving, dan is dat een mooi geschenk dat je hen kan geven. Dit programma gaat eigenlijk over pre-rouwen, voor de dood: als je dat kan en daar de kans voor krijgt, dan lukt het post-rouwen ook beter, geloof ik. Ik heb enorm veel geleerd uit deze reeks, over loslaten. Als ik de kans heb om bewust afscheid te nemen, dan wil ik dat zeker doen."

"Wat mij ook is bijgebleven uit vroegere gesprekken over leven en dood: de laatste aanrakingen die je krijgt als mens zijn even belangrijk als je eerste. Als je erin slaagt om iemand vlak voor het afscheid liefdevol aan te raken, net zoals je bij je geboorte met liefde en aandacht wordt ontvangen, dat is enorm krachtig. Het maakt de cirkel van het leven rond."

In "Het laatste portret" zijn natuurlijk niet enkel lachende gezichten te zien. Alle emoties worden vastgelegd. Ook wanneer de oudste dochter van Caroline in de eerste aflevering tijdens het fotomoment in tranen uitbarst, fotografeert Blancquaert verder.

"Het is niet makkelijk om beelden te maken in zo'n emotionele context. Maar dat moment was zo intens, zo mooi, zo sacraal: dat kon ik niet laten liggen. Carolines dochter vond het lastig om zichzelf te zien huilen op beeld. Jezelf kwetsbaar opstellen op televisie is moeilijk en zeker op foto's tonen we graag onze beste kant. Maar ik weet 100% zeker dat net dié foto voor haar heel waardevol zal zijn. Foto's worden pas écht interessant naarmate de tijd vordert: over tien jaar heeft dat beeld een diepere betekenis."

"Belangrijk is dat alles in "Het laatste portret" gebeurt volgens de wensen van mijn getuigen. Wij denken mee na over kleuren en outfits en zorgen voor professionele omstandigheden, met een visagist en goede belichting. De rest vullen ze zelf in. Caroline poseert bijvoorbeeld onder de troostdekentjes die mensen in haar omgeving gemaakt hebben. Letterlijk onder een laagje liefde, met alle emoties die daarbij horen."