Deze bekkentrekkers, tronies en karakterkoppen kijken je aan in het KMSKA in Antwerpen 

Het KMSKA in Antwerpen, dat sinds de heropening ruim een jaar geleden 630.000 bezoekers ontving voor zijn herschikte vaste collectie, herbegint nu ook met tijdelijke tentoonstellingen. De eerste grote expo is meteen van hoog niveau, met schilderijen uit de hele wereld van de allergrootste kunstenaars. Thema: menselijke gezichten, geschilderd door oude meesters tussen 1500 en 1700.

Geen portretten van rijke of bekende mensen, maar anonieme hoofden van gewone mensen met ongewone uitdrukkingen. Nico Van Hout, hoofd collecties van het KMSKA, wijst op de verschillen: "Kijk, hier zie je een portret van Abraham Grapheus door Cornelis de Vos. We weten wie de afgebeelde man is, hij staat te pronken met al het zilverwerk van zijn functie. Rechts ervan twee schetsen van het hoofd van dezelfde man door Jacob Jordaens. Non-conformistisch geschilderd, kleurrijk, zonder attributen. Jordaens wilde hier geen kunstwerk van maken, maar het later gebruiken in een veel groter Bijbels tafereel.” Studiekoppen dus.

“Dit soort tronies, het oude Nederlandse woord voor gezicht, zal in 17e eeuw uitmonden in een nieuw autonoom genre,” licht Nico Van Hout toe. “Hollandse meesters als Frans Hals of Rembrandt gaan dat commercialiseren en naar een volgend niveau tillen. Ze maken er fijne, kleine schilderijtjes van die burgers, of ze nu katholiek of protestant zijn, kunnen kopen om in hun huis op te hangen.” 

Bij een tronie is de belichting heel belangrijk. In de expo zijn daar mooie voorbeelden van Rembrandt van te zien. Hij test ook vreemdsoortige hoeden en tulbanden uit. Heel opvallend zijn de emoties die je kunt aflezen van de gezichten. Frans Hals die lachende kindjes schildert, of Antoon van Dyck die meesterlijk een mokkend kind afbeeldt. “Deze kunstenaars experimenteren met momentopnames van gemoedstoestanden,” zegt Nico Van Hout. 

En dat kan ver gaan, bijvoorbeeld geeuwende koppen met een opengesperde mond of met wijdopen ogen van verbazing. Waar op officiële portretten een dodelijke ernst over de gezichten hangt, kan er in dit genre van de tronies ook een gulle lach van af. Sommige kunstenaars waren echte karikaturisten. Kijk maar naar de  “Oude vrouw” (“The ugly duchess” of lelijke hertogin) van Quinten Massijs:  een gruwelijk cartoonesk werk, uitzonderlijk in bruikleen gegeven door de National Gallery in Londen. Wie dit moet voorstellen (een travestiet?) of voor wie het is geschilderd, is niet bekend.

Wie de modellen waren, weten we niet. In het KMSKA zie je bijvoorbeeld herhaaldelijk dezelfde oude vrouw met rode wangen terugkeren in schilderijen van Peter Paul Rubens of Jacob Jordaens. "Mogelijk was ze de wasvrouw van Rubens," zegt Nico Van Hout, "maar we kennen haar naam niet. We zijn nieuwsgierig naar die anonieme personages. De meesten van hen zijn onbekend gebleven."  

Voor “Krasse koppen” heeft het KMSKA meer dan 40 musea of particulieren bereid gevonden om werken uit te lenen. Van het Rijksmuseum in Amsterdam tot het Getty-museum in Los Angeles. Nico Van Hout, die de expo met Koen Bulckens samenstelde, is vooral blij met “Jezus onder de schriftgeleerden” van Albrecht Dürer uit Madrid en natuurlijk met het sluitstuk en pronkstuk van deze expo: het “Meisje met rode hoed” van Johannes Vermeer, uit Washington. “Van dit soort bruiklenen kan je als conservator alleen maar van dromen,” zegt Van Hout. De expo kwam tot stand samen met de National Gallery of Ireland, en is later ook te zien in Dublin.

Wie haar heeft gemist in het Rijksmuseum in Amsterdam dit voorjaar, krijgt dus een herkansing om langdurig te kijken naar "Meisje met rode hoed", dat kleine meesterwerkje van Vermeer. Maar er is nog een ontdekking te doen: het bijzonder ontroerende en "modern" uitziende werk van de 17e eeuwse Brusselaar Michael Sweerts: het hoofd van een jong meisje met zijdelingse blik die aan het “Meisje met de parel” van Vermeer doet denken, of het hoofd van een wat oudere vrouw, droevig en glimlachend tegelijk.

Dat deze prijsbeesten in Antwerpen hangen, kon alleen met de steun van de Vlaamse overheid, stipt directeur Carmen Willems aan. Die stelt zich garant voor een deel van de verzekerde waarde van deze schilderijen. “Daardoor konden we de topwerken naar Vlaanderen halen, anders hadden we deze tentoonstelling niet kunnen realiseren.” De Vlaamse regering maakte dit recent mogelijk via het zogenoemde “indemniteitsdecreet”. Daar zijn ook andere musea op ingegaan, zoals M Leuven voor de tentoonstelling met werken van Dieric Bouts en het MAS in Antwerpen met 100 werken uit de Vlaamse Topstukkenlijst.  

De expo “Krasse koppen” sluit aan bij het nieuwe DNA van het KMSKA, zegt directeur Carmen Willems, om “topkunst te ontsluiten voor breed publiek”. Tussen de thematische opgebouwde zalen zijn er zones voor beleving. “Als bezoeker word je uitgenodigd om je eigen gezicht te onderzoeken in perspectief met spiegels, of te testen hoe de belichting kan verschillen. Je kunt ook aan de slag met accessoires zoals de hoeden van Elvis Pompilio. Spelenderwijs leer je hoe een oude meester zulke gezichten maakte.”