Na 40 jaar is volledige voorgevel van Justitiepaleis Brussel uit de steigers: is het einde van eeuwige werf nu écht in zicht?

Het justitiepaleis van Brussel in de steigers: het is een beeld dat 42 jaar lang de skyline van Brussel "sierde". Nu, mogen we het luidop beginnen zeggen: de torenhoge steigers zijn bijna verleden tijd.

Na het rechterdeel, dat in mei 2025 afgewerkt werd, en het middelste deel, dat in juni 2026 werd afgerond, is nu ook het linkerdeel van de voorgevel gerestaureerd en uit de steigers gehaald.

De 1e échte stap tot de renovatie werd pas 3 jaar geleden gezet, in 2023, met de start van de renovatie van de voorgevel. Maar daaraan ging dus wel al 40 jaar aan vooraf: een overzicht.

De 1e stellingen aan het justitiepaleis verschijnen al in 1984, nog geen 100 jaar na de voltooiing van het bouwwerk. Die steigers worden geplaatst om een renovatie voor te bereiden, en om te voorkomen dat de stenen van het gebouw naar beneden zouden vallen.

Maar die renovatie komt er niet, en tot 2002 gebeurt er (bijna) niets. Intussen was er ongeveer 530.000 euro uitgegeven aan huur van de stellingen. Daarop besliste de Regie der Gebouwen de steigers, die zelf ook een renovatie vereisten, aan te kopen. Kostprijs? Zo'n 160.000 euro

Vanaf 2000 verdwijnt ook de voorgevel steeds meer achter stellingen.

In 2002, na 18 jaar (!), starten eindelijk de 1e werken aan het justitiepaleis: de koepel krijgt een renovatie. Onder meer de koperen koepelbedekking wordt vernieuwd, de originele ornamenten worden opnieuw gemaakt in een Hongaars atelier en de vergulding van die ornamenten gebeurt dan weer door een firma in Parijs, die ook een deel van het Vrijheidsbeeld in New York verguldde.

Die koepel is trouwens niet de originele koepel. Die werd tijdens de Tweede Wereldoorlog in brand gestoken en stortte in. De toenmalige conservator, Albert Storrer, bouwt het paleis opnieuw op. Mét een nieuwe koepel, die 3,5 meter hoger is dan de originele.

De stellingen die nodig waren voor de renovatie van de koepel blijven staan, om het herstel van de sokkel van de koepel te vergemakkelijken. En die stelling staat er vandaag de dag nog steeds. 

In 2004 wordt ook de onderbouw van de koepel licht aangepakt, onder andere de zuilengalerij en de onderliggende sokkel, in afwachting van de werkelijke werken. Tegen de voorgevel werden toen ook stellingen geplaatst wegens vallende stenen. 

Opnieuw werd van 2005 tot 2014 huur betaald voor de stellingen, zo'n 660.000 euro. Tot er opnieuw werd beslist om de 39.000 vierkante meter stelling aan te kopen voor 42.000 euro. 

In 2011 trekt het Brussels Hoofdstedelijk Gewest naar de rechtbank. Reden: de extra stellingen aan de voorgevel, die in 2005 waren geplaatst, staan er té lang en ontsieren het gebouw.

"De stellingen hebben er lang genoeg gestaan om de nodige studies uit te voeren. Ze brengen schade toe aan de architecturale uitstraling van het gebouw", zo zegt de toenmalige minister-president van Brussel Charles Picqué (PS).

De rechtbank van eerste aanleg geeft Picqué gelijk, en oordeelt dat de stellingen zonder vergunningen werden geplaatst. Er wordt ook een expert aangesteld die moet uitzoeken wanneer de stellingen aan de voorgevel kunnen verdwijnen.

Maar die expert komt een klein jaar later met 2 mogelijke oplossingen: de bestaande stellingen onderhouden, of netten plaatsen. Hoewel de stellingen illegaal werden geplaatst, verbiedt de rechtbank uiteindelijk dat de stellingen worden verwijderd, uit veiligheidsoverwegingen.

Tussen 2012 en 2018 is het opnieuw zo goed als stil. Dat komt onder andere doordat er tussen 2010 en 2014 onzekerheid is of het justitiepaleis in de toekomst nog wel als rechtbank zou dienen. 

In 2011 werd er zelfs een ideeënwedstrijd uitgeschreven om na te denken over een mogelijke herbestemming van het paleis. Maar uiteindelijk werd er toch besloten om vast te houden aan de originele functie van het justitiepaleis. 

Wel werden in 2006 en tussen 2011 en 2015 de platte daken uit zink gerenoveerd. Goed voor 20.000 vierkante meter aan nieuw dak en een kostprijs van 4 miljoen euro.

In 2018 lijkt er dan eindelijk schot in de zaak te komen. Er worden studies uitgevoerd voor de renovatie, en datzelfde jaar start ook de bouw van de "box-in-the-box": 4 beveiligde zittingszalen op de binnenkoer die enkel toegankelijk zijn voor een gecontroleerd publiek.

Concreet werden de zittingszalen op een van de binnenplaatsen opgetrokken, waar in de jaren 1950 en 1960 extra opslagruimtes en lokalen voor het onderhoudspersoneel waren bijgebouwd. Om in de zittingszalen binnen te kunnen, hebben het publiek, de magistraten en de gedetineerden allemaal een aparte ingang.

Intussen zijn ook de zalen en lokalen van de voormalige ondernemingsrechtbank gerestaureerd en ingericht om er de nieuwe kantoren van de griffie van het Hof van Cassatie in onder te brengen. Ook kreeg de correctionele griffie van de Nederlandstalige rechtbank van eerste aanleg Brussel een nieuw ingerichte kantoorruimte.

In 2021 kunnen de werken van start gaan, en die starten met de herstellingen van de stellingen zelf. Het justitiepaleis staat intussen al meer dan 30 jaar in de steigers, en de stellingen hebben doorheen de jaren heel wat te verduren gekregen.

Oplossing? De stellingen krijgen zélf stellingen, en pas daarna kan de eigenlijke renovatie beginnen. Want het is nog wachten op een stedenbouwkundige vergunning, die krijgt de Regie der Gebouwen uiteindelijk in 2023.

Kort daarna starten de eigenlijke renovatiewerken, er wordt gestart met het linkerdeel van de voorzijde van het justitiepaleis. De gevelstenen worden vooral gereinigd en gecontroleerd of ze niet loszitten.

Stenen die in te slechte staat zijn, worden vervangen. Daarvoor worden stenen gehaald uit de steengroeves waarvan de originele gevelstenen afkomstig zijn. Dat zijn de steengroeven van Comblanchien in de Franse Bourgogne-streek en de groeven van Blauwe Hardsteen in Soignies.

"De steenblokken worden volgens kwaliteit in de steengroeves geselecteerd en in steenkapperijen in België verder verwerkt tot de geschikte vormen", zegt de Regie der Gebouwen. "Het werk in de steenkapperij verloopt deels handmatig, maar waar mogelijk wordt ook gebruikgemaakt van robots om de stenen te frezen, dat is efficiënter."

De restauratie van de volledige voorgevel is nu klaar. En naast de voorgevel zelf worden ook de erekoer en de eretrappen heraangelegd. Afgelopen zomer werd nog een nieuw hekwerk geplaatst aan de erekoer. Die is gebaseerd op dat van het oorspronkelijke hek voor het Justitiepaleis, dat in het interbellum werd gedemonteerd.

In een 2e fase, van 2027 tot 2030, worden de gevels van de sokkel onder de koepel gerestaureerd. In fase 3 van de gevelrestauratie worden de gevels aan de De Wynantsstraat en de Wolstraat gerestaureerd en in fase 4 de gevel aan de kant van de Minimenstraat.

Het doel is om de restauratie van alle gevels van het Justitiepaleis af te ronden in 2035. In totaal kostte de renovatie van de voorgevel zo'n 30 tot 35 miljoen euro. Reken voor de volgende fases van de gevelrestauratie nog eens ongeveer 100 miljoen euro. 

Maar de grootste kosten zouden de renovatie van de binnenkant (het interieur) worden: voorlopig geschat op zo'n 480 miljoen. Die werken staan pas gepland als alle buitengevels zijn aangepakt en zullen in fases worden uitgevoerd. Omdat het gebouw steeds operationeel moet blijven.

Verwacht wordt dat de totale renovatie, binnen- én buitenkant, pas tegen 2040 achter de rug is. Totale kostprijs tegen dan? Meer dan 600 miljoen euro.