De verkiezingen in Polen lijken op een overwinning uit te draaien voor de oppositie. Na acht jaar zou zo een nieuwe wind door de Poolse politiek kunnen waaien. Maar komt er nu ook echt verandering? Hoe snel kan het gaan? En welke gevolgen heeft dat concreet voor de Europese Unie?
Leidt "het einde van een tijdperk" in Polen ook echt tot veranderingen? En hoe snel zou het tij kunnen keren?
Paulien Lambert
Gepubliceerd:
We moeten nog altijd met twee woorden spreken, want de volledige resultaten zijn nog niet binnen. Maar zoals het er nu naar uitziet, kunnen drie oppositiepartijen in Polen een regering vormen en zo de rechts-conservatieve regering van Recht en Rechtvaardigheid (PiS) na 8 jaar van de troon stoten. Donald Tusk, de voorzitter van de grootste oppositiepartij, heeft alvast het begin van een nieuw tijdperk ingeluid.
De bal ligt nu in het kamp van president Andrzej Duda. Hij moet bepalen wie als eerste mag proberen om een regering te vormen. Dat zal ongetwijfeld PiS worden: Duda komt zelf uit het PiS-kamp, en traditioneel komt ook de grootste partij eerst aan zet.
De vraag is wat Kaczynski en co nog uit hun mouw zullen toveren. De enige partij die in aanmerking kwam voor een coalitie met PiS is het extreemrechtse Konfederacja – hoewel die partij op voorhand ook een samenwerking met PiS uitsloot. Bovendien heeft Konfederacja het veel slechter gedaan dan verwacht, dus zelfs als ze zouden instemmen met een coalitie komen de twee partijen samen niet aan een meerderheid.
Een poging tot formatie van PiS lijkt dus gedoemd om te mislukken. Normaal gezien zal daarna de oppositie aan zet komen. Hoe snel een coalitie op de been zal zijn, hangt af van de afspraken die ze op voorhand al gemaakt hebben, zegt correspondent Marc Peirs vanuit Polen.
“We stellen de oppositie nu voor als een blok, maar eigenlijk klopt dat niet. Het gaat wel degelijk om drie aparte partijen, die zelf dan ook nog eens bestaan uit verschillende partijen. De partij van Tusk is bijvoorbeeld samen met de groene partij naar de verkiezingen getrokken, en de linkse partij is eigenlijk een samenraapsel van maar liefst zes kleine partijtjes." Hoe snel ze een akkoord hebben, zal kortom afhangen van of ze al afgesproken hebben wie welke ministerpost zou krijgen.
Wat zal er veranderen voor Polen?
De oppositie is dus geen homogeen blok, maar over de meeste grote beleidslijnen zijn ze het wel min of meer eens.
Een eerste concreet voorbeeld is abortus. Onder PiS is abortus zo goed als verboden geworden in Polen. Over het algemeen genomen wil de oppositie abortus wel weer legaliseren. Er zijn wel verschillende accenten: de partij van Tusk en de linkse partij willen met een wet abortus tot 12 weken weer legaliseren, het iets conservatievere Derde Weg wil er een referendum over organiseren.
Een ander punt is de invloed van de machtige Katholieke Kerk op de samenleving. Polen is nog altijd een heel katholiek land, en onder PiS zijn Kerk en Staat met elkaar vergroeid. De partij van Tusk wil die sterke band weer doorknippen.
Ook over LGBTQI+-rechten neemt de oppositie een andere houding in. PiS heeft 8 jaar lang conservatieve waarden gepredikt: het gezin is man en vrouw. Holebirechten werden geframed als een politieke ideologie, in bepaalde gemeentes doken zogenoemde LGBT-vrije zones op. De partij van Tusk en Derde Weg willen in tegenstelling tot dat beleid wettelijk samenwonen voor partners van hetzelfde geslacht mogelijk maken. De linkse partij wil verder gaan, en het homohuwelijk legaliseren.
Onder PiS zijn de rechtbanken onder sterke invloed van de politiek gekomen en ook de staatsmedia zijn pure propagandakanalen geworden voor de regering. Daar willen alle oppositiepartijen korte metten mee maken.
Hereniging met de Europese Unie
Over veel van de bovenstaande topics is Polen in conflict met de Europese Unie. Het Europees Hof van Justitie, zeg maar de rechtbank van de EU, heeft Polen daar ook al voor gestraft. Vanwege die onenigheid heeft de EU ook miljarden aan Europees geld voor Polen ingehouden. De partij van Tusk heeft beloofd om Polen zo snel mogelijk terug in het Europese gareel te laten lopen. Het geld zou dan ook vrij moeten komen.
Het “nieuwe Polen” zou dan dus opnieuw bij de betere leerlingen van de Europese klas moeten komen. Maar dat wil niet zeggen dat Tusk – die in dit scenario waarschijnlijk premier zal worden – alles over zijn kant zal laten gaan. In het verkiezingsprogramma van Tusks partij wordt met geen woord gerept over migranten en vluchtelingen. Waarschijnlijk een strategische keuze, omdat migratie een heel controversieel thema is in Polen. Niet alle kiezers van Tusk zijn voorstander om migranten toe te laten.
Tot slot blijft president Duda een belangrijk onderdeel van de vergelijking. De president heeft een vetomacht, en de coalitie Tusk- Derde Weg en Links zal waarschijnlijk niet aan genoeg stemmen komen om dat veto te overrulen. Mogelijk kan Duda, al zeker tot 2025 wanneer zijn termijn eindigt, nog roet in het eten gooien van de hervormingsagenda.
Daarnaast worden ook bijna alle overheidsinstellingen nu geleid door mensen die daar door PiS zijn gezet en dus trouw zijn aan de partij. Dat gaat van een toezichtsraad voor de media tot de rechtbanken en zelfs het Grondwettelijk Hof. Al die instellingen van de invloed van PiS ontdoen, zal veel tijd en moeite kosten.
Met andere woorden, wanneer het feestgedruis is gaan liggen, zal het echte werk voor Tusk en co pas beginnen.
