Nieuwe studie wil tandje bijsteken over gemeentefusies: "Vanaf 2030 moet Vlaanderen die kunnen verplichten"

In Borsbeek stemde vorige maand nog 77 procent van de kiezers tegen de fusie met de stad Antwerpen. In Borgloon wordt tegenwoordig al met doodsbrieven geprotesteerd tegen een mogelijke fusie met Tongeren. En in Boortmeerbeek oogstten prille fusieplannen met Mechelen vorig jaar zoveel verontwaardiging dat ze weer in de koelkast werden gestopt.

Om maar te zeggen: fusies tussen gemeenten liggen niet altijd even gemakkelijk in Vlaanderen. Vlaams minister van Binnenlands Bestuur Bart Somers (Open VLD) heeft eerder al laten verstaan dat hij van 300 naar 100 Vlaamse gemeenten wil gaan, om hen meer slagkracht te geven. Gemeenten die vrijwillig een fusie aangaan, worden zelfs beloond met een aantal financiële voordelen.

Een nieuwe studie van het Steunpunt Bestuurlijke Vernieuwing (SBV), een samenwerkingsverband van onderzoekers van de KU Leuven, de UGent, de UAntwerpen en de UHasselt, onderschrijft dat idee om naar minder steden en gemeenten te evolueren. De fusies zijn noodzakelijk omdat de taken van steden en gemeenten complexer worden en daarvoor in de kleinere gemeenten niet genoeg geschikt personeel is, oppert professor bestuurskunde Filip De Rynck (UGent).

"Wonen, zorg, milieu, waterbeheer, veiligheid: er wordt steeds meer verwacht van lokale besturen, en terecht. Maar hun bestuurskracht staat onder druk of is zelfs afwezig: in veel gemeente heeft men te weinig of te weinig geschikte ambtenaren om al die taken te vervullen."

Zo'n fusie kan dan helpen, zegt hij. "Schaalvergroting is geen wondermiddel en ook geen doel op zich, maar het is wel een noodzakelijke voorwaarde om tot sterkere gemeenten te komen die rond al die opdrachten een rol kunnen spelen."

Vandaag gebeuren fusies tussen gemeenten vrijwillig. Maar heel veel resultaat heeft dat deze regeerperiode niet opgeleverd: intussen zijn er 13 fusietrajecten aangekondigd, maar er zijn er nog maar weinig definitief afgeklopt. 

Ook De Rynck merkt dat er heel wat animositeit heerst rond fusies, waardoor je niet altijd de beste resultaten krijgt. "Kleinere gemeenten willen niet samengaan met grotere, of ze spreken enkel onder elkaar. Op veel plaatsen worden de alternatieven voor een fusie ook niet goed onderzocht."

De onderzoekers pleiten er daarom voor dat de Vlaamse overheid de gemeentelijke fusies zelf weer meer in handen neemt. "De fase van de zuivere vrijwilligheid moeten we afsluiten", schrijven ze in de studie. Lees: op langere termijn moet de Vlaamse overheid een fusie tussen verschillende gemeenten kunnen verplichten.

Maar voor het zover is, moet er eerst een overgangsfase komen. De academici stellen voor Vlaanderen onder te verdelen in een tachtigtal zones, waarbinnen dan onderhandelingen tussen gemeenten over fusies zullen worden aangemoedigd. 

"Die zones zijn een combinatie van de huidige politiezones en de eerstelijnszones, die bekend zijn geworden door de vaccinatiecampagne tijdens de coronacrisis", legt De Rynck uit. "Dat zijn vertrouwde zones voor samenwerking en het zijn ook verantwoorde zones waar je degelijke criteria rond hebt."

De deadline voor die gesprekken is 2030, luidt het voorstel van de onderzoekers. "Op plaatsen waar je tegen dan niet tot geschikte fusies komt, zou de Vlaamse regering vanaf 2030 zelf kunnen beslissen en fusies verplichten."