De moeizame samenwerking tussen Michel en Von der Leyen (of waarom twee hanen op een erf zelden een goed idee is)

Het zijn geen gemakkelijke tijden voor Charles Michel en Ursula von der Leyen, de kopstukken van twee belangrijke Europese instellingen. Op 5 en 6 oktober waren ze in Granada in Spanje voor twee Europese tops, die gedomineerd werden door de oorlog in Oekraïne. Enkele uren later viel Hamas Israël aan. Plots moesten ze hun focus verleggen naar het Midden-Oosten. Al snel bleek dat ze niet op één lijn zaten, voor de zoveelste keer al. Vrijdag vliegen ze naar Washington, voor een EU-VS-top met de Amerikaanse president Biden. In de Oval Office zullen alle ogen op hen gericht zijn. Om wat ze zeggen, maar ook hoe ze met elkaar omgaan.

De Amerikanen zullen ongetwijfeld voldoende stoelen plaatsen om pijnlijke incidenten als in Turkije te vermijden, toen ze allebei op bezoek gingen bij president Erdogan. En waar Charles Michel, tot verbijstering van Von der Leyen, op de enige stoel naast de Turkse president Erdogan ging zitten. Von der Leyen moest genoegen nemen met een plek op de sofa. “Sofagate” maakte zichtbaar hoe slecht de verstandhouding is tussen de twee. Veel beterschap lijkt er intussen niet te zijn. Een onduidelijke taakverdeling en twee botsende leiderschapsstijlen liggen aan de basis. 

Flasback naar 2019. Ursula von der Leyen is Duits minister van Defensie, buiten Duitsland is ze zo goed als onbekend. Als onderdeel van een hele koehandel van topjobs dragen de 27 Europese regeringsleiders haar begin juli voor als de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie. Het Europees Parlement bekrachtigt die voordracht enkele dagen later met een nipte meerderheid.

Ik vraag haar na de stemming of ze goed gaat kunnen samenwerken met onze landgenoot Charles Michel, op dat moment nog Belgisch premier, maar in dezelfde koehandel door de regeringsleiders gekozen om voorzitter van de Europese Raad te worden, en wie eigenlijk de baas is. “We staan op gelijke hoogte. We hebben al met elkaar gesproken. Hij is erg enthousiast. Het was een constructief gesprek!” Von der Leyen neemt haar intrek in het Berlaymontgebouw in Brussel. Dat mag u letterlijk nemen: ze woont er effectief, in een kantoor dat omgebouwd is tot een studio. 

In december 2019 begint Charles Michel aan de overkant van de Wetstraat aan zijn nieuwe job als voorzitter van de Europese Raad, in het Europagebouw. Donald Tusk geeft hem het belletje door waarmee de raadsvoorzitter aan de 27 regeringsleiders het signaal geeft dat de vergadering gaat beginnen. Michel begeleidt hem naar de auto, en wanneer Tusk weg is, is het aan hem. Na Herman Van Rompuy en Donald Tusk is hij de derde permanente voorzitter van de Europese Raad. De derde man. Maar veel jonger dan zijn voorgangers. En duidelijk van plan om ook meer op het voorplan te treden.

13 december 2019. De afsluitende persconferentie na de eerste Europese top die geleid is door Charles Michel. De aanwezige journalisten maken kennis met de stijl van Michel. Zwaaiende armen, gebalde vuisten om zijn woorden kracht bij te zetten. Wollig taalgebruik, “langue de bois” noemden Franstalige journalisten het toen hij nog premier van de federale regering was. En Engels met een heel zwaar Frans accent. Ik bekijk zijn inleidende woorden achteraf opnieuw: op nog geen twee minuten heeft hij zeventien (17) keer het woord “important” gebruikt. De onderwerpen (brexit, eurozone, ...) zijn vanzelfsprekend belangrijk. Door het zeventien keer te herhalen wordt het een beetje lachwekkend.  

De taak van een voorzitter van de Europese Raad is eigenlijk beperkt. Hij of zij moet vergaderingen van Europese regeringsleiders voorbereiden en in goede banen leiden. Vooraf aftasten waar de knelpunten liggen. Compromissen zoeken. Niet te veel op de voorgrond treden. De échte chefs, dat blijven de regeringsleiders van de lidstaten. Zij bepalen de strategische koers van de Europese Unie, de voorzitter is een “facilitator”, een fixer.  Het is een prestigieuze topjob, goed betaald, die aan betekenis gewonnen heeft door de vele crisissen die Europa doormaakt: eurocrisis, migratie, brexit, corona, Rusland: telkens stof voor nachtenlange discussies in Brussel. Herman Van Rompuy, Donald Tusk en Charles Michel moesten vaak tegenstrijdige belangen zien te verzoenen. 

Charles Michel communiceert van in het begin veel actiever dan zijn voorgangers. Hij trekt ook regelmatig naar landen buiten de Europese Unie. Het behoort tot zijn takenpakket: de 27 regeringsleiders vertegenwoordigen op het internationale toneel. Deelnemen aan ontmoetingen met G7 of G20. Of de EU vertegenwoordigen op topontmoetingen met China of de VS of Turkije.

Op zulke ontmoetingen is ook de voorzitter van de Europese Commissie erbij. Want die mag de EU vertegenwoordigen als het gaat over het handelsbeleid bijvoorbeeld. Hij of zij krijgt hiervoor telkens een mandaat van de lidstaten. De voorzitter van de Commissie en de voorzitter van de Europese Raad moeten niet altijd samen op reis naar het buitenland. Als het over hun eigen bevoegdheden gaat, dan doen ze dat apart. 

Charles Michel is veel op reis gegaan. Daar kwam kritiek op. Onder meer omdat hij vaak een privéjet huurde om zich te verplaatsen, met zijn team. Maar er was ook kritiek op de reizen zelf. Waarom stopte Charles Michel de voorbije jaren zoveel energie in de bemiddeling tussen Armenië en Azerbeidzjan over Nagorno-Karabach? Zocht hij een rol voor zichzelf als vredesstichter? Waarom hield hij zich niet wat meer bezig met zijn eigenlijke taak, voor “vrede” zorgen tussen ruziemakende regeringsleiders over migratie en de rechtsstaat in Europa? En kijk, zeggen critici, wat heeft het allemaal uiteindelijk uitgehaald? Azerbeidzjan heeft de aanval op Nagorno-Karabach ingezet, er is sprake van etnische zuivering. “Een fiasco voor Charles Michel”, kopte nieuwssite Politico. 

Wie minder kritiek kreeg was Ursula von der Leyen. Zij ging nochtans vorig jaar ook naar de regio op reis, om een gasdeal te sluiten met Azerbeidzjan. Ze was tevreden: ze ondertekende een akkoord, waarbij Azerbeidzjan beloofde dat het zijn gasleveringen aan Europa zou verdubbelen. De EU was koortsachtig op zoek naar nieuwe leveranciers, om van het Russische gas af te geraken. Azerbeidzjan werd een “betrouwbare partner” genoemd.

Dacht de Azerbeidzjaanse president Aliyev een jaar later: als ik nu aanval, kan er mij niets gebeuren? Rusland heeft het te druk met de oorlog in Oekraïne om nog Armenië te steunen, Europa kan me niets doen want ze hebben Azerbeidzjaans gas nodig? Terwijl de ene voorzitter probeert te bemiddelen tussen twee kampen, verzwakt de andere voorzitter de positie van de bemiddelaar. Logisch dat veel Armeniërs dan boos zijn op de EU. 

Het valt op dat er vaak kritiek is op de stijl en aanpak van Michel, terecht of onterecht. Ook Von der Leyen ligt soms onder vuur, maar dat blijft minder aan haar plakken. Ze weigert de sms’en openbaar te maken die ze stuurde naar de topman van Pfizer, ze wilde er niet over komen getuigen in een onderzoekscommissie van het Europees Parlement. Ze geeft de voorkeur aan videostatements, zonder vragen van journalisten. Ze trekt alle belangrijke dossiers in de Commissie naar zich toe. Een kleine groep mensen op haar kabinet zet de koers uit.

Wanneer er bij haar eigen achterban, de Europese Volkspartij, een opstand uitbreekt over Green Deal en de Natuurherstelwet, laat ze zich niet zien in de debatten daarover in het Europees Parlement. Bij de aankondiging van de Green Deal in 2020 was ze “all over the place”. Toen er kritiek kwam, mochten anderen (de nummer twee, Frans Timmermans, die eigenlijk Commissievoorzitter had willen worden) de klappen incasseren. 

Het hele sofagate-schandaal werd pas een schandaal toen de beelden via sociale media werden gedeeld. Tot dan had niemand bij de Commissie enige kritiek naar buiten gebracht over de stoel die door Michel was ingepalmd, waardoor Von der Leyen op de sofa moest plaatsnemen. Toen de beelden publiek werden, trok Von der Leyen in het Europees Parlement wél alle registers open. Het werd een ongeziene vernedering voor Charles Michel. 

“Eigenlijk is de verstandhouding tussen de twee behoorlijk goed”, vertelde een hooggeplaatste Europese politica, “het zijn hun kabinetschefs die niet overeenkomen”. Een andere bron wijt de spanningen tussen de twee aan de (relatief) jeugdige leeftijd van Michel. “Voor de functie van voorzitter van de Europese Raad had men nooit een jonge ambitieuze politicus als Michel mogen nemen.” Ursula von der Leyen is 65, Charles Michel wordt in december 48.

Wat er ook van zij: erg bevorderlijk voor het imago van de Europese instellingen zijn die kinderachtige ruzies niet. Herman Van Rompuy en Jose Manuel Barroso (allebei van de EVP, de Europese Volkspartij) waren ook geen hartsvrienden, maar ze konden hun onderlinge meningsverschillen beter uit de schijnwerpers houden. Dat is nu helemaal anders.

 Eind augustus verraste Charles Michel veel waarnemers, en ook de Europese Commissie, tijdens een speech in Slovenië. “Ik heb een voorstel”, zei hij. “We moeten tegen 2030 aan beide zijden klaar zijn om uit te breiden. Dat is ambitieus, maar noodzakelijk.” Het was geen verspreking, de tekst van de speech werd op voorhand gedeeld met de pers, de boodschap werd voorpaginanieuws.

De Europese Commissie was not amused door zoveel voortvarendheid. Er was duidelijk geen voorafgaand overleg geweest. Charles Michel richtte zijn boodschap wellicht naar de publieke opinie en de regeringsleiders in de westelijke Balkan. Die landen kregen al twintig jaar geleden de belofte op lidmaatschap, maar de meesten zitten nog altijd in de wachtkamer, het enthousiasme over Europees lidmaatschap ebt weg. Door uitdrukkelijk 2030 als een soort deadline te noemen, wou Michel hen een perspectief geven dat hun verblijf in de wachtkamer bijna voorbij is. 

Maar bij het andere publiek, de regeringsleiders van de huidige EU-lidstaten, was er verwarring. In veel landen is uitbreidingsmoeheid opgetreden in de publieke opinie. Zomaar een datum noemen, bracht hen in politieke moeilijkheden. Hun publieke opinie was nog niet voorbereid op uitbreiding, en al zeker niet over zeven jaar. Het verklaart de stevige reactie van bijvoorbeeld de Nederlandse minister-president Mark Rutte, die zulke “datumfixatie” onverstandig noemde.  

De voorbije dagen is het echter vooral Ursula von der Leyen die kritiek krijgt vanuit de lidstaten. Na de terroristische aanval van Hamas op Israël sprak ze haar volledige steun uit voor Israël. Samen met de voorzitter van het Europees Parlement, Roberta Metsola, (maar zonder Charles Michel) ging ze vorige vrijdag naar Israël, om die boodschap nog kracht bij te zetten. Ze beklemtoonde het recht van Israël om zichzelf te verdedigen. Maar, en dat zette veel kwaad bloed, ze deed geen enkele oproep aan Israël om daarbij het internationale recht te respecteren. Het leek erop alsof ze het niet erg vond dat in Gaza burgers stierven onder Israëlische bommen.

Pas toen ze terug was uit Israël, kondigde ze een verhoging van de humanitaire hulp voor Gaza aan, en riep ze in hetzelfde persbericht Israël op om het internationale humanitaire recht te respecteren. Verschillende lidstaten waren niet tevreden over de voortvarendheid van Von der Leyen. Ze speelde solo slim en ging eigenlijk haar bevoegdheid te buiten. Ook binnen haar eigen Europese Commissie was het chaos: had de Hongaarse eurocommissaris aangekondigd dat àlle EU-hulp aan Gaza werd opgeschort. Andere commissarissen zeiden: nee, de humanitaire hulp kan wel blijven doorgaan.

Woensdag zal Von der Leyen forse kritiek moeten incasseren tijdens een debat in het Europees Parlement. Charles Michel komt versterkt uit dit debacle. Hij werkte achter de schermen aan een gemeenschappelijk standpunt van de lidstaten, en organiseert dinsdagavond video-overleg tussen de regeringsleiders over de toestand in het Midden-Oosten. Het wekt de indruk dat Von der Leyen stilletjes is teruggefloten. 

Zou het niet beter zijn als er over zulke strategische communicatie beter overleg is tussen de twee rivaliserende Europese leiders? Heel ver van elkaar zijn hun kantoren niet verwijderd, ze moeten gewoon de Wetstraat oversteken. Of moet de hele structuur niet herbekeken worden, zodat de EU op het hoogste niveau door één persoon wordt vertegenwoordigd, en met één stem spreekt? Dan weet de Amerikaanse president meteen wie hij moet bellen, wanneer hij met “Europa” wil praten.

In theorie en volgens de verdragen kan het zelfs: niets belet dat men iemand aanduidt tot voorzitter van de Europese Commissie, en dat diezelfde persoon ook de voorzitter van de Europese Raad is. Alleen: die persoon zou dan écht wel het gezicht van de EU worden. Hij of zij zou zelfs Duitse bondskanseliers of Franse presidenten kunnen overschaduwen. Wellicht hebben ze in Berlijn en Parijs toch liever dat alles bij het oude blijft. Ook al levert het geen fraai beeld op.

Eind juni, na de Europese verkiezingen, moeten de regeringsleiders beslissen wie de volgende Commissievoorzitter en Raadsvoorzitter worden. Het zou goed zijn dat ze, naast “beschikken over de juiste politieke kleur en nationaliteit”, ook “goed kunnen samenwerken” als selectiecriterium gebruiken.