Het tweejaarlijkse kunstenfestival Europalia richt de spots op Georgië, een boeiend, maar onbekend kruispunt van culturen. De komende maanden zijn er in heel België zo’n 60 expo’s, concerten, films of theatervoorstellingen. Ook de internationaal bekende Georgische schrijfster Nino Haratischwili is van de partij.
Wat weet je over Georgië? Het zou een vraag uit “De slimste mens” kunnen zijn. Een paar hints: Kaukasus, vroegere Sovjetrepubliek, Stalin (ja, dat was een Georgiër), de Rozenrevolutie van 2003... Om te ervaren dat het land een bijzonder woelige en boeiende (cultuur)geschiedenis heeft, hoef je zelfs niet tot voorbij de Zwarte Zee te reizen: vier maanden lang komt Georgië gewoon hierheen, voor Europalia.
Kunstenares Meggy Rustamova Adeishvili slaat alvast een brug tussen ons land en Georgië. Ze is er geboren, maar woont al 30 jaar in België. Voor Europalia heeft ze een enorme video-installatie gemaakt, “Deda Ena ” of “moedertaal”, de titel van een kinderboek om Georgisch te leren. “De film gaat over het aanleren en vergeten van taal, doorheen de generaties.”
De familiegeschiedenis van Meggy is getekend door de politiek. “Aan moederskant zijn we van Assyrische afkomst, een minderheid in Georgië. Begin jaren 50 is mijn moeder als baby van twee maanden oud met haar familie op de trein gezet naar Kazachstan.” Het was de Stalintijd van massale deportaties.
“Door mijn film te maken heb ik me afgevraagd hoe het komt dat we dezelfde dingen meemaken als onze voorouders. En of dat intergenerationele trauma ingeprent zit in ons DNA. Omdat ik een stem heb als kunstenaar vind ik dat ik daarover moet praten. Dit gaat niet enkel mijn omgeving aan; het is herkenbaar voor heel veel mensen.
De dolle jaren 1918-1921
De videoschermen van Meggy Rustamova Adeishvili zijn de afsluiter van de grote Georgië-expo in Bozar. Die gaat over de avant-gardekunst, die gedurende een heel korte periode bloeide in Georgië. Ook dat had met politiek te maken. Na de Russische revolutie werd Georgië in 1918 onafhankelijk, maar al in 1922 werd het landje ingelijfd bij de Sovjetunie.
In die enkele onafhankelijke jaren ontploften de kunsten, zegt Dirk Vermaelen, artistiek directeur van Europalia: “De hoofdstad Tbilisi wordt de place to be. Allerlei Georgische, Russische, buitenlandse kunstenaars ontmoeten elkaar in cafés, waar ze de muren beschilderen, zingen en indrukwekkende manifesten schrijven.” De vele kunstwerken, theaterstukken of films die daaruit voortkwamen, zijn bij ons helemaal niet bekend.
Maar het vuurwerk van creativiteit doofde al snel. Kunstenaars moesten zich schikken in het sociaalrealisme van de Sovjets. Het alternatief was deportatie of zelfs executie. Hun werken verdwenen uit de openbaarheid, tot heel recent. “Ook in Georgië is deze collectie kunst nooit eerder samen getoond,” zegt Dirk Vermaelen.
Het is een mix van Georgische tradities, volkskunst, kubisme, futurisme en hier en daar een vleugje oriëntaalse invloed. Opvallend werk is er van schilder Niko Pirosmani. Hij figureert ook in de nieuwe roman “Georges” van Koen Peeters. In Bozar zijn ook allerlei experimentele films en theaterdecors te zien. Daar overleefde de artistieke vrijheid wat langer.
“Ik hoop dat bezoekers hetzelfde gevoel krijgen als toen wij naar Georgië reisden,” zegt Dirk Vermaelen. “We hebben daar kunstenaars ontdekt die hier helemaal niet bekend zijn, en die het verdienen om weer gezien te worden.”
Voor Georgië is Europalia een platform om zich in het hart van Europa voor te stellen aan een groot publiek. “Het land heeft zich kandidaat gesteld om lid te worden van de Europese Unie, dus dat speelt zeker een rol. Maar wij, als artistiek festival, vinden het vooral belangrijk dat kunstenaars een platform krijgen,” vaak met nieuwe creaties.
“De avant-garde in Georgië. 1900-1936 ” in Bozar, van 5 oktober 2023 tot 14 januari 2024.
Europalia biedt nog veel meer, de komende maanden. In het Museum Kunst & Geschiedenis staat vanaf eind oktober het rijke antieke erfgoed van Georgië in de kijker; moderne en hedendaagse kunst is te zien in het MUHKA in Antwerpen, het SMAK in Gent en WIELS in Brussel.
De Georgische schrijfster Nino Haratischwili, wereldberoemd van haar familieromans “Het achtste leven voor Brilka” en “Het schaarse licht”, komt ook naar ons land. In DE SINGEL in Antwerpen is ze gastvrouw van een Georgische “supra”, een traditionele maaltijd met speeches en toasts, maar dan met een feministisch tintje. In de KVS regisseert Haratischwili haar eigen toneelstuk “Phaedra in flames”.
Met Allerheiligen en Allerzielen is er een bijzonder ritueel op begraafplaatsen in Oostende en Leuven, met een Georgisch koor en sopraan Lore Binon. Er zijn nog tal van andere concerten en voorstellingen met Georgische koren, ensembles en balletten.
Het volledige programma van Europalia Georgië vind je hier .
