De bisschoppensynode in het Vaticaan: wat is het, hoe werkt het en wat mogen we verwachten?

Het woord synode is afgeleid van het Griekse συνοδος, samengesteld uit syn (= "samen") en hodos ("weg"). Het betekent letterlijk "samenkomst". Of ook ''samen op weg''. In het katholieke en orthodoxe jargon is synode een aanduiding voor een vergadering van bisschoppen.

En dat is wat nu aan de gang is: 365 deelnemers (die allemaal een zwarte tablet hebben gekregen om mee te werken, de paus is de enige met een witte tablet) zitten aan ronde tafels, per 10 à 12, in de grote Paus Paulus VI-aula, waar elke woensdag de algemene audiënties van de paus plaatsvinden.

De synode, het is het absolute stokpaardje van Franciscus, die weg wil van de rigoureuze en in steen gebeitelde kerkregels en het soms vastgeroeste beleid in het Vaticaan. Franciscus wil, langzaam maar zeker, de Kerk, zijn Kerk hervormen. Noem het moderniseren, of aanpassen aan de tijd of op de rails van de 21e eeuw zetten. Het was van in den beginne de missie van de paus, hij lijkt de voorbije jaren nu echt op het gaspedaal te duwen. Al gaat in het Vaticaan niets snel, de traagheid van het instituut.

Het hele synodale proces begon in 2021 en deze eerste grote vergadering loopt tot 29 oktober. Bijna vier weken lang dus. Volgend jaar is er dan nog een afsluitend luik. En dan zou er een opdrachtenbundel moeten zijn met daarin vermeldingen over hoe en waar de Kerk bij te vijlen. 

Logischerwijs is de paus er, hij is de voorzitter en de wegbereider van de hele vergadering. Kardinalen en bisschoppen zijn er bij (niet voor niets is het eigenlijk officieel een "bisschoppensynode"), maar Franciscus zou Franciscus niet zijn mocht hij niet voor een revolutie hebben gezorgd. Voor het eerst in de synodale geschiedenis zetelen ook niet-bisschoppen, vrouwelijke én mannelijke leken én ook diakens. Ze zijn met zowat 80, en 54 onder hen zijn vrouwen. Het is een begin.

Ook weer niet toevallig, de paus wil al langer dat de Kerk af geraakt van haar demonen: hij wil het minder puur klerikaal, dichter bij de mensen en de maatschappelijke realiteit: dus meer leken én vrouwen betrekken, zij die vaak wereldwijd in de parochies de dienst uitmaken. 

En er zijn ook zes Belgische deelnemers, wat op een totaal van 365 eigenlijk best veel is. En het is een diverse groep.

1. Bisschop Koen Vanhoutte, afgevaardigd door de collega-bisschoppen

2. Geert De Cubber, diaken en stafmedewerker op het bisdom van Gent 

3. Kardinaal en gewezen aartsbisschop Jozef De Kesel, speciaal uitgenodigd door de paus 

4. theoloog Alphonse Borras, gewezen UCL-professor en ex-vicaris-generaal van het bisdom Luik

5. theologe Claire Jonard, zetelt eigenlijk voor Zwitserland; maar vooral... een vrouw

6. de Franciscaan Dominique Mathieu, aartsbisschop van Teheran-Ispahan, in Iran

Volgens Geert De Cubber is het "een eer om hierbij aanwezig te mogen zijn". Al had hij vooraf ook wel bedenkingen bij zijn aanwezigheid, door de ophef na de reeks "Godvergeten". “Synodaliteit is voor de kerk de beste preventie tegen alle vormen van misbruik, zonder het werkelijk helemaal te kunnen uitsluiten. We blijven uiteindelijk mensen, voeg ik er met overtuiging en met de broodnodige schroom aan toe. In dit geval moeten we trouwens vooral zwijgen en luisteren naar wat de slachtoffers te vertellen hebben. Synodaliteit is de beste garantie op die open en gastvrije gemeenschap waarvan de wereldkerk droomt."

Het algemene thema is duidelijk: zoeken naar een nieuwe, moderne Kerk, met de nadruk op de mensen en minder op zichzelf gericht. Maar breder is het vooral kijken naar hoe vrouwen te integreren in de Kerk, als medewerker, maar ook eventueel als diaken - op zich controversieel.

Wat met leken? En zijdelings zal het ook wel gaan over de verdere hervorming van de structuren in het Vaticaan. Ook over homoseksualiteit en hoe daar mee om te gaan. Hoe definieer je priesterschap in de toekomst? En wie weet wordt het celibaat dan ook eens in de weegschaal gelegd. 

Vanuit een Europese bril bekeken, lijken dat logische thema's, die niet eens tot discussie zouden mogen leiden. Maar dat is anders vanuit het perspectief van de Afrikaanse, Aziatische en Noord-Amerikaanse gelovigen, die veel conservatiever zijn dan het geseculariseerde Europa. En wil het wingewest van Franciscus, daar waar hij zieltjes verovert, nu net die continenten zijn. Het zegt alles over hoe Franciscus ongewild op twee gedachten hinkt. 

Hoe groot is de kans dat na al die weken vergaderen een consensus, een 'modus agendi' en een duidelijke richtlijn volgt? Na de bevraging van de zowat 1,4 miljard gelovigen liggen de verwachtingen hoog. De synode moet voor de weg vooruit zorgen, al zullen de discussies navenant zijn, ook al omdat er onder de deelnemers ook rabiate tegenstanders zijn van de synode. En sowieso ondervindt Franciscus al langer de tegenwind van de conservatieven in het Vaticaan, aangevuurd door de Amerikaanse kardinaal Burke en de Guinese kardinaal Sarah, luizen in de pels van de paus.

Waarnemers en insiders verwachten niet de grote revolutie, eerder een langzaam stappenproces naar een Kerk van de toekomst, die rekening houdt met de context van het heden. Het zal ook wel moeten, dat voel je zo, of de winkel kan helemaal dicht. Toch zeker in Europa. Geert De Cubber: "Dit is een eerste stap, we moeten eerst en vooral naar elkaar luisteren, ook al zijn we het soms oneens, net daardoor wil ik ook niet te veel verwachten." 

Franciscus zei vooraf: "Onze moederkerk moet gezuiverd en gerepareerd worden." En nog: "We moeten opletten voor een intern verdeelde Kerk die hard is van buiten." Eerst leek Franciscus ook een algemeen spreekverbod op te leggen aan alle deelnemers richting pers, maar lekken vermijd je toch nooit. Nu is gevraagd om "voorzichtig te zijn in uitspraken en niet op de man te spelen". En zoals zo vaak: "Ora pro nobis". Of "Bid voor ons". Benieuwd welke weg wordt afgelegd. En of dat samen gebeurt of in verspreide slagorde.