Straks stipt om 13 uur zwaait in Stockholm de witte deur open waar alle ogen en camera’s op gericht zijn. Dan wordt de laureaat van de Nobelprijs Literatuur bekendgemaakt. Wie volgt de Française Annie Ernaux op? Welke namen van kanshebbers circuleren er? Hoe en door wie wordt beslist wie er wint?
Gissen voor gevorderden: wie wint straks de Nobelprijs voor Literatuur?
Kristien Bonneure
Gepubliceerd:
Voor de Nobelprijs Literatuur zijn er veel kandidaten, maar één criterium staat bovenaan om iemand de hoogste onderscheiding toe te kennen: de “universele impact” van haar of zijn werk. Dat zegt Anders Olsson, voorzitter van de Zweedse Academie die de prijs uitreikt. Zijn de boeken “vertaalbaar” voor elke lezer, waar ook ter wereld? Kan iedereen ze lezen en naar waarde schatten?
Nattevingerwerk
Afwachten dus wie de Academie langs die maatstaf heeft gelegd en wie er uit de bus komt als winnaar. Daar heeft vooraf werkelijk niemand zicht op. Cultuurjournalisten en bookmakers maken nochtans gretig lijstjes, maar eigenlijk is dat nattevingerwerk. Auteurs die al jaren worden getipt, slagen er maar niet in om te winnen. Zoals de Keniaan Ngũgĩ wa Thiong’o , Maryse Condé uit Guadeloupe of de Japanner Haruki Murakami. Maar we moeten met twee woorden spreken: wie weet komt de naam van een van hen straks uit de hoed.
Anderzijds zijn er winnaars die "out of the blue" kwamen en niet op lijstjes stonden. Recente voorbeelden: de Amerikaanse dichteres Louise Glück of Abdulrazak Gurnah uit Tanzania. Daarentegen werd Annie Ernaux, de Franse winnares van vorig jaar, al lange tijd genoemd. En dan zijn er de vele intussen overleden schrijvers van wereldformaat die nooit een Nobelprijs hebben gekregen, zoals Jorge Luis Borges, James Joyce, Franz Kafka, Marcel Proust, Virginia Woolf of Hilary Mantel.
Welke namen doen de ronde?
Dit jaar circuleren onder meer de volgende auteurs: de Brits-Amerikaanse schrijver Salman Rushdie, die vorig jaar het slachtoffer werd van een aanslag. De Zweedse Academie heeft hier misschien iets goed te maken: het duurde 27 jaar voor ze de Iraanse fatwa, of doodvonnis, tegen Rushdie veroordeelde.
Nog namen: de Canadese dichteres Anne Carson, de Noorse theaterauteur Jon Fosse, de Hongaren László Krasznahorkai of Péter Nádas, de Roemeen Mircea Cărtărescu of de hoogbejaarde Albanees Ismael Kadare? De kritische Russische Ljoedmila Oelitskaja of de Australiër Gerald Murnane. Of de Chinese auteur Can Xue? Is het geen tijd voor weer eens een Spaanstalige? Of - stel je voor - een Nederlandstalige schrijver?
Hoe wordt zo’n winnaar eigenlijk gekozen en door wie?
De Zweedse Academie bestaat uit 18 leden ("de Aderton" of "de achttien"), allemaal professoren en schrijvers. Ze zijn benoemd voor het leven. Uit die groep worden 5 leden gekozen die drie jaar lang in het Nobelcomité zetelen. Zij doen het voorbereidende werk.
Het is natuurlijk onmogelijk voor welke jury dan ook om alles te lezen. Eerst wordt aan professoren, critici, Academies uit de hele wereld gevraagd om een kandidaat te nomineren, bij ons is dat bijvoorbeeld de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren. Dat levert tegen eind januari een internationale lijst op van soms wel 200 schrijvers.
Die lijst wordt in april ingekort tot 15 à 20, na advies van experts uit de hele wereld. En uiteindelijk komt het in mei tot een shortlist van vijf auteurs, van wie de leden van de Zweedse Academie alles (her)lezen wat er te lezen valt. In september vergaderen ze en begin oktober valt de beslissing.
Alleen de literaire kwaliteit is van tel. De winnaar moet nog in leven zijn en is meestal niet piepjong, want het is een volledig oeuvre dat wordt bekroond, geen individueel boek. Tussen twee haakjes: de prijs wordt strikt genomen niet "gewonnen", maar “toegekend” aan een “laureaat”.
Het beslissingsproces binnen de Zweedse Academie blijft geheim, maar de nominaties worden wel na zo’n 50 jaar vrijgegeven. Interessante lectuur . In 1971 was dat bijvoorbeeld Gerard Walschap vanuit ons land.
De laureaat ontvangt een gouden medaille, een diploma en de stevige som van 11 miljoen Zweedse kronen of zo'n 950.000 euro.
Sinds 1901 is al 115 keer een Nobelprijs voor Literatuur uitgereikt aan 119 schrijvers, van wie amper 17 vrouwen.
Engelstaligen spannen de kroon (29 laureaten), gevolgd door Franstaligen (16) en auteurs die in het Duits schrijven (14).
Nederlandstalige auteurs zijn nog nooit bekroond. Wel één Belg: de Franstalige dichter en toneelauteur Maurice Maeterlinck in 1911.
Een verrassende winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur was de Britse politicus Winston Churchill (1953).
Twee winnaars hebben de hoge onderscheiding geweigerd: de Rus Boris Pasternak (in 1958) mocht de Nobelprijs niet aanvaarden van de Sovjetautoriteiten en Jean-Paul Sartre (in 1964) wees alle onderscheidingen van de hand.
Schandalen
De Zweedse Academie was de voorbije jaren niet onbesproken. Er was een #MeToo-schandaal met de partner van een van de leden, waardoor de prijs in 2018 niet werd uitgereikt. De bekroning van de Oostenrijker Peter Handke kreeg kritiek omdat die auteur de Servische president Milosevic, aangeklaagd wegens oorlogsmisdaden, steunde. Ook de onderscheiding van de Amerikaanse zanger Bob Dylan viel niet overal in goede aarde. Enkele jaren geleden beloofde de Academie om de prijs wereldomvattender te maken, met meer aandacht voor gendergelijkheid.
