Dankzij de coronapandemie kende de mRNA-technologie haar ultieme doorbraak, met nu ook een Nobelprijs als kers op de taart. Maar na de coronavaccins zijn er nu nog meer veelbelovende vaccins in de maak. Klinisch biologe Isabel Leroux-Roels (UZ Gent) legt in “VRT NWS Laat” uit wat we nog kunnen verwachten.
Na de Nobelprijs: zijn mRNA-vaccins de toekomst? "Tegen 2030 kunnen de eerste kankervaccins er zijn"
Mariska Schalck
Gepubliceerd:
De Hongaarse Katalin Karikó en de Amerikaan Drew Weissman hebben samen de Nobelprijs voor Geneeskunde gewonnen. Een beloning voor hun baanbrekende werk met mRNA-vaccins. De mRNA-technologie was al enkele jaren in ontwikkeling, maar door de corona-pandemie kwamen de mRNA-vaccins er plots heel snel. En met succes, want mede dankzij de vaccins kon de pandemie ingedijkt worden.
Hoe werkt het?
Een mRNA-vaccin bevat geen stukje levend of dood virus, maar wel de genetische code van een klein stukje van het virus. Als je die genetische code injecteert via een vaccin, dan maakt ons lichaam zelf een onderdeel van het virus aan (meer bepaald een cruciaal stukje eiwit van het coronavirus).
Daarna schiet ons immuunsysteem dan in gang, net als bij andere vaccins. Het mRNA-vaccin werkt dus als een soort boodschapper die ons immuunsysteem waarschuwt en voorbereidt voor mogelijk naderend onheil (vandaar de naam mRNA, waarbij de "m" staat voor messenger of boodschapper).
Baanbrekend
Een baanbrekend stukje technologie, dat volgens Leroux-Roels bij eventuele toekomstige pandemieën opnieuw kan ingezet worden: "Nu heeft het een jaar geduurd om een vaccin te ontwikkelen, maar met de ervaring die we nu hebben is het doel om bij een nieuwe pandemie een vaccin te maken in 100 dagen tijd."
Maar ook als we gespaard blijven van een nieuwe pandemie kan de mRNA-technologie ons een scala aan nieuwe vaccins opleveren. In eerste instantie bij infectieziekten zoals de griep, of het cytomegalovirus (dat schadelijk kan zijn voor zwangere vrouwen).
Na analyse van de kankercellen krijg je een aangepast vaccin
Isabel Leroux-Roels, klinisch biologe
Kanker
Een tweede grote toepassing waar men op hoopt, is bij de bestrijding van kanker. "Men denkt dat er tegen 2030 al werkzame kankervaccins op de markt kunnen zijn", vertelt Leroux-Roels. "Het vaccin tegen huidkanker is op dit moment al het beste ontwikkeld, maar er zitten ook andere vaccins in de pijplijn: onder andere voor prostaat-, darm- en pancreaskanker."
Maar anders dan tijdens de coronapandemie, zal er niet één vaccin zijn voor de volledige bevolking. "Elke kanker heeft namelijk een uniek profiel, een eigen handtekening zeg maar. Na analyse van de kankercellen in je lichaam krijg je ook een gepersonaliseerd vaccin, dat dan in combinatie met andere therapieën een heel gerichte aanval kan uitlokken van het immuunsysteem."
Nog meer goed nieuws: het vaccin zou minder bijwerkingen geven dan pakweg chemotherapie, én blijft ook lang werkzaam volgens Leroux-Roels: "Het immuunsysteem heeft namelijk een geheugen, dus als de kanker terugkeert kan het terug in actie schieten."
Tuberculose
Ook een tuberculose-vaccin zou er al relatief snel kunnen zijn, volgens Leroux-Roels: "Verschillende bedrijven zijn ermee bezig, en ook aan de Universiteit Gent zijn er verschillende onderzoeksgroepen bezig met de ontwikkeling." Binnen een drietal jaar zou men kunnen beginnen aan de fase 1-studie bij gezonde vrijwilligers.
Hiv
Een ander virus waar wetenschappers zich al jaren de tanden op stukbijten is hiv. En ook daar kan de mRNA-technologie misschien wel voor een doorbraak zorgen. "Het is een virus dat voortdurend muteert, daardoor is het één van de moeilijkste doelwitten", vertelt Leroux-Roels. Volgens haar zijn er op dit moment al minstens twee fase 1-studies bezig bij gezonde vrijwilligers. "Zij werken met preventieve hiv-vaccins, waarbij het doel is om ons afweersysteem aan te leren om een soort "superantilichamen" aan te maken: antistoffen die in staat zijn om veel verschillende hiv-virussen te herkennen, en die dan ook meteen uit te schakelen. Maar of dit nu ook werkelijk dé doorbraak zal zijn, dat zullen we nog moeten afwachten."
Voor elk vaccin moet je de voor- en de nadelen afwegen
Isabel Leroux-Roels, klinisch biologe
Risico's
Veel hoopvol nieuws dankzij de mRNA-technologie dus. Maar toen die technologie tijdens de coronapandemie voor het eerst breed werd ingezet, werd die soms op enige scepsis onthaald. Sommige mensen waren bezorgd dat de vaccins niet genoeg getest waren, of maakten zich zorgen over eventuele langetermijneffecten. Maar nu de techniek intussen al enkele jaren oud is, blijft het vertrouwen van Leroux-Roels groot: "Er is nog nooit een geneesmiddel zo goed bestudeerd, dus hebben we een schat aan informatie. En op basis daarvan kunnen we stellen dat het zeer veilige producten zijn, die ervoor hebben gezorgd dat we de pandemie hebben kunnen indijken."
Dat er in uitzonderlijke gevallen ook (ernstige) bijwerkingen kunnen optreden, verandert voor haar niets aan de zaak: "Zoals bij elk vaccin of elk ander medisch product kunnen er ernstige bijwerkingen voorkomen, zoals een hartspierontsteking. Maar het belangrijkste om te onthouden is dat die kans zeer klein is. En dat de kans op ernstige complicaties groter is na een covidbesmetting, dan na een covidvaccinatie."
"Voor elk vaccin - ook de toekomstige - is het belangrijk dat je de voordelen afweegt tegenover de eventuele nadelen. En die balans moet altijd doorwegen in de richting van de voordelen."
