Kunst uit Hongkong in Wijnegem: "Ik sta niet op de barricades, maar ik vertolk de stem van de zwijgende meerderheid"

Twee jaar geleden besloot Jaffa Lam om al haar onverkochte werk op haar 50ste verjaardag te verbranden. "Mijn atelier werd te klein en ik had plaats nodig om nieuwe dingen te maken" zegt ze. "Af en toe werd ik wel uitgenodigd voor een groepstentoonstelling, maar na afloop werd mijn werk altijd teruggestuurd. Er waren geen geïnteresseerde kopers, dus ik zag geen andere oplossing." 

Maar dat veranderde toen ze een telefoontje kreeg van de Axel Vervoordt Gallery met het aanbod voor een solotentoonstelling. "Mijn mond viel open", zegt ze, "een solotentoonstelling, menen jullie dat, voor mij?" Een jaar geleden opende haar eerste tentoonstelling in Hongkong en vanaf 1 oktober is haar werk ook te zien in de Axel Vervoordt Gallery in Wijnegem bij Antwerpen. 

In 1985 immigreerde Lam met haar ouders vanuit de provincie Fujian naar Hongkong op zoek naar een beter leven. "Mijn moeder was dokter in China, maar haar diploma werd niet erkend, dus ging ze als arbeidster aan het werk in een textielfabriek." Ook Jaffa Lam werd daar als 12-jarige aan het werk gezet om losse draden van afgewerkte kledingstukken te knippen. Per dozijn kleren verdiende ze 20 cent. 

Op haar twintigste kreeg ze een plek in de prestigieuze kunstafdeling van de Chinese universiteit van Hongkong, waar ze nu nog altijd lesgeeft. Na haar studies leidde ze 10 jaar lang een zwervend bestaan met residenties op verschillende continenten. Toen ze in 2008 terugkwam, was Hongkong helemaal veranderd. "Alle textielfabrieken waren verhuisd naar China", zegt ze "en de arbeidsters hadden hun job verloren."

Als kunstenares valt Lam terug op de kennis die ze opdeed in de fabriek: ze stikt grote doeken met tweedehandskleren en werkt daarvoor samen met een groep afgedankte stiksters. In Wijnegem is ook een delicate witte kraag te zien, een verwijzing naar het rijke Antwerpse verleden. Ze naaide de kraag met de hand uit een stuk vitrage gordijn die ze vond in een plaatselijke Oxfam-winkel. 

"In elke nieuwe stad ga ik op zoek naar tweedehandswinkels, ik leer de mensen kennen via hun kleren. Daardoor beland ik altijd weer in de migrantenbuurten, het soort buurt waar ik zelf woonde als kind."

"Ik wil laten zien dat alles waarde heeft", zegt Jaffa Lam, "kleren verdienen net zoals mensen een tweede kans en een mogelijkheid om te schitteren". Voor een project met afgedankte trolleys die ze vond op een schroothoop in Hongkong werkte ze samen met gepensioneerde lassers. 

Een ander materiaal waar ze vaak mee werkt zijn weggegooide paraplu's. Die vormt ze om tot grote parachutes of veelkleurige vlaggen. Maar sinds de politieke "umbrella protests" zijn paraplu's in Hongkong verdacht. In Wijnegem hangt een werk gemaakt uit paraplu's in alle tinten grijs en grijsblauw. "Het vertolkt hoe veel mensen zich nu voelen in Hongkong", zegt ze "grijs, teneergeslagen en stil." 

In een ander werk verwerkte Lam witte kleren van 14 vrienden die na de grootschalige politieke protesten vertrokken uit Hongkong in een groot zeil. Aan de voet van het zeil ligt een grote hoop aarde, uit Wijnegem. Het vocht uit de aarde dringt langzaam door in het witte zeil. "Mijn vrienden zijn nu ook immigranten", zegt ze, "en ik hoop dat ze hier in Europa en elders wortel kunnen schieten." Uit witte paraplustof maakte ze ook 14 lampenkappen die aan de muur hangen. 

Kan ze zich in Hongkong en China nog uitdrukken als kunstenaar? "Sinds de invoering van de nationale veiligheidswet in 2020 moet ik voorzichtig zijn", zegt ze. "Maar kunst is een mooie taal met vele lagen. In elke laag kan je een andere betekenis leggen. Ik ben niet iemand die op de barricades staat en slogans roept. Maar ik probeer wel de gedachten en gevoelens van de gewone mensen te vertolken. Denken is toch niet verboden?"

Een bijzonder werk is een lange plank, die lijkt te zweven in de ruimte, gerecycleerd uit een krat van dennenhout. "Dennenhout is nog zo'n materiaal waar veel kunstenaars op neerkijken", zegt ze. "Het is te zacht en wordt vooral gebruikt voor paletten en kratten. Maar ik vind het heel dankbaar om mee te werken." De plank staat symbool voor het oppervlak van de zee. "Ik noem het het vel van de zee", zegt ze. "Dat is het enige wat wij kunnen zien, maar iedereen weet dat er zich onder dat oppervlak een hele oceaan bevindt."