Op 26 september 2022 raakt de Nord Stream-gaspijpleiding onherstelbaar beschadigd na een onderwaterexplosie. Vandaag - precies een jaar later - speculeren Duitse, Zweedse en Deense onderzoekers nog steeds over wat er die dag exact is gebeurd.
Wie zat achter de sabotage van de Nord Stream-pijpleiding? Dit weten we exact een jaar na de explosie
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
Op 26 september om 2.03 uur lokale tijd detecteren seismologen hevige trillingen op de zeebodem van de Baltische Zee, voor de kust van Denemarken. Wanneer de autoriteiten ter plaatse komen, blijkt dat de gaspijpleidingen Nord Stream 1 en Nord Stream 2, die gas van Rusland naar Duitsland transporteren, ernstig beschadigd zijn geraakt. "Sabotage", zo blijkt snel, maar wat er exact gebeurd is, is tot op vandaag nog steeds onduidelijk.
Drie gasleidingen raken beschadigd. Samen bevatten ze volgens het Deense energieagentschap ongeveer 778 miljoen kubieke meter aardgas. Dat gas lekt op dat moment allemaal in zee, net op het moment dat veel Europese landen een energiecrisis doormaken. "Dit is een opzettelijke actie, geen ongeluk", zei de Deense premier Mette Frederiksen na het incident tegen verslaggevers. "De situatie is zo ernstig als maar kan."
Wat is Nord Stream?
Nord Stream 1 en 2 zijn gaspijpleidingen die gas vanuit Rusland naar Duitsland vervoerden. De pijpleidingen liepen over de zeebodem. Nord Stream 1 was de belangrijkste weg om gas naar Duitsland te transporteren, maar de gaskraan werd dichtgedraaid na onenigheden over de oorlog in Oekraïne. Nord Stream 2 was nog maar pas afgewerkt, maar om dezelfde reden nooit in gebruik genomen.
"Wie zit achter de explosie op de Nord Stream-gaspijpleiding?" Het is dé vraag waar de hele wereld een antwoord op zocht. In de maanden na de explosie probeerden onderzoekers van drie betrokken landen (Duitsland, Denemarken en Zweden) daar een antwoord op te vinden. Maar precies een jaar later zijn er nog meer vragen dan antwoorden. Wel zijn er verschillende theorieën over wat er die dag gebeurd is.
"False flag operatie"
Er mogen dan wel nog veel vragen zijn, twee zaken staan wel vast: er werd springstof gebruikt voor de explosie en het gaat niet om een ongeval. Op het moment van de ontploffing staan de diplomatieke relaties tussen het Westen en Rusland op een dieptepunt. "Sabotage", klinkt het dus meteen, en al snel wordt met de vinger naar Rusland gewezen.
Experten sluiten de mogelijkheid niet uit dat het zou gaan om een Russische false flag-operatie. In dat geval zou Rusland doelbewust hun eigen pijpleiding opgeblazen hebben, om dan Oekraïne te beschuldigen van de aanval.
In mei brachten de Deense, Noorse en Zweedse omroepen een driedelige documentaire uit die de betrokkenheid van het Kremlin bij ontploffing zou moeten bevestigen. Volgens die reeks zouden enkele dagen voor de ontploffingen verschillende Russische "spookschepen" in de buurt van de pijpleiding gesignaleerd zijn.
Wat zijn spookschepen?
Bij zogenoemde spookschepen worden de zenders van de vaartuigen uitgeschakeld. Daardoor kan de exacte locatie van de vaartuigen niet bepaald worden. Toch slaagde een voormalige Britse inlichtingenofficier er wel in om, met behulp van onderschepte Russische communicatie, de bewegingen van de schepen vast te leggen.
Concreet zouden drie schepen verdachte bewegingen hebben gemaakt in de omgeving waar later de explosies plaatsvonden. Rusland ontkent echter dat het iets met de ontploffing te maken heeft.
"Pro-Oekraïense groep"
Er wordt ook gespeculeerd over de betrokkenheid van een pro-Oekraïense groep bij de explosie van Nord Stream. Daar werd over bericht door de Nederlandse openbare omroep NOS, de Duitse Die Zeit en ARD en de Amerikaanse krant The Washington Post.
Hoewel er meteen na de aanval met de vinger naar Rusland gewezen werd, dook steeds meer bewijs op dat ook Oekraïne betrokken kon zijn bij de explosie. Oekraïne zou een klein team van diepzeeduikers ingezet hebben in de Baltische Zee. Het team zou orders hebben gekregen van Valerii Zaloezjnyj, de opperbevelhebber van de Oekraïense krijgsmacht. De Oekraïense president Volodimir Zelenski zou zelf niet van de plannen op de hoogte zijn geweest.
The Washington Post baseert zich voor zijn berichtgeving op de geheime documenten die de jonge Amerikaanse militair Jack Teixeira eerder dit voorjaar lekte op het communicatieplatform Discord, dat populair is onder gamers.
Wie is Jack Teixeira?
Jack Douglas Teixeira, 21, werd in april dit jaar gearresteerd door het Amerikaanse Federale Onderzoeksbureau (FBI). Hij was een medewerker bij het Amerikaanse leger, maar zou honderden geheime militaire documenten hebben gelekt op het internet. Het gaat om een van de meest gevoelige lekken van de laatste decennia, zeker tegen de achtergrond van de oorlog in Oekraïne.
Toch bevat ook deze theorie erg veel gaten. Zo zou één enkele bron vanuit het Oekraïense leger de Europese inlichtingendienst op de hoogte hebben gebracht van de Oekraïense plannen.
"Iedere serieuze inlichtingendienst gaat heel omzichtig om met dergelijke informatie. Dat zou ook hier zijn gebeurd. Inlichtingendiensten zouden getwijfeld hebben aan de waarachtigheid van deze informatie", zei Kenneth Lasoen, specialist inlichtingendiensten aan de Universiteit Antwerpen, daarover in "De Afspraak". "Dit zou het zoveelste wolkje in een donkere hemel van desinformatie kunnen zijn."
Ook Oekraïne ontkent, net als Rusland, elke vorm van betrokkenheid.
"Schuld van de Amerikanen"
En dan is er nog een derde piste die bewandeld wordt: de Amerikanen zitten achter de explosie. De Amerikaanse onderzoeksjournalist Seymour Hersh, bekend om eerdere onthullingen van wangedrag van de Amerikaanse overheid, publiceerde in februari zelf een lang rapport daarover.
Hij beweerde dat de Amerikaanse president Joe Biden opdracht had gegeven tot de sabotage. De CIA zou met de Noorse geheime dienst samengewerkt hebben om de gaspijpleiding op te blazen, klinkt het. De conclusies van het rapport, dat overigens aan slechts één anonieme bron werd toegewezen, werden ontkend door het Witte Huis, de CIA en het ministerie van Buitenlandse Zaken.
"Zo'n explosie, zo krachtig en op zo'n diepte, kan alleen worden uitgevoerd door experts die ondersteund worden door het volledige potentieel van een staat die relevante technologieën heeft", zei de Russische president Poetin. Hij verwijst daarmee indirect naar betrokkenheid van de VS bij de ontploffingen.
Hoe moet het nu verder?
De afzonderlijke Deense, Zweedse en Duitse onderzoeken kunnen voorlopig nog geen uitsluitsel geven over de zaak. "De aard van de sabotage is ongekend en het onderzoek is erg complex", zeiden de drie landen in juli in een brief aan de VN-veiligheidsraad.
Het Duitse onderzoek wordt geleid door de procureur-generaal van het federale gerechtshof samen met de nationale politie. "Het onderzoek loopt nog", klinkt het daar. "Voorlopig lukte het nog niet om vast te stellen wie verantwoordelijk is voor de aanval."
Het Zweedse onderzoek wordt geleid door openbaar aanklager Mats Ljungqvist. Zweden heeft "uitgebreide inbeslagnames" gedaan op de plaats delict. "We hopen het onderzoek binnenkort af te ronden", zegt hij. "Maar er moet nog veel werk gedaan worden en het wordt nog enkele weken wachten op antwoorden."
Bij het Deense onderzoek zijn ondertussen veiligheids-, inlichtingen- en politiediensten betrokken. Rusland heeft een VN-onderzoek naar de zaak gevraagd.
