Van "Harlem" tot "boss": op zoek naar wat overblijft van de Nederlandse "tawl" in Amerika

"De Tawl": de titel van het boek van de Nederlandse historicus, journalist en auteur Philip Dröge verraadt al hoezeer het Nederlands verbasterd werd in Amerika: aa werd aw en ij en ei werden aai. Maar blijft er nog wat over van dat Nederlands, dat in de 17e eeuw meekwam met avonturiers en handelaars uit de Lage Landen? Dröge fietste rond aan de Amerikaanse oostkust op zoek naar restanten van de Nederlandse taal. En dat zijn er best wat.

Wat blijkt? Het Nederlands heeft meer leenwoorden achtergelaten in de Verenigde Staten  - per hoofd van de bevolking - dan enige andere taal. Voorbeelden genoeg. "Cookie" komt van "koek". "Dope" was de saus waarin aardappelen werden gedoopt en werd later het woord om een andere dikke substantie aan te duiden: opium. "Boss" komt van "baas".

Nederlands was ooit de officiële taal aan de andere kant van de oceaan. In het begin van de 17e eeuw staken Nederlanders de plas over en stichtten Nieuw Amsterdam, de voorloper van New York.

"Er was geld te verdienen", legt Philip Dröge uit in "Voorproevers" op Radio 1. "Dat was altijd al de reden geweest waarom Nederlanders de wereld overvoeren in een lekke schuit. Het ging hen vooral om de handel in bevervellen. Daar kon je mooie jassen en hoeden van maken en die waren heel populair in Europa."

De Nederlanders zouden de grond voor Nieuw Amsterdam voor een habbekrats hebben gekocht van de inheemse bevolking. "De Nederlanders hadden ijzeren spullen en de indianen kenden dat niet. Als je daar kwam met een pot of een bijl, dan was dat voor hen zeer waardevol."

Alleen is de vraag volgens Dröge: "Was dat stukje Manhattan wel van de indianen?" Overigens heeft wijlen VRT-collega Jef Lambrecht in de jaren 80 ooit de wereldpers gehaald, inclusief de Wall Street Journal, met zijn stelling dat het de Waalse calvinist Pierre Minuit was die de grond kocht en dat hij dus de eigenlijke stichter van New York was. Een veel minder bekende naam dan die van de Fries Peter Stuyvesant, die we direct associëren met Nieuw Amsterdam.

Hoe dan ook: dat New York vroeger Nieuw Amsterdam was lees je nog altijd af van allerlei plaatsnaambordjes. Harlem komt van Haarlem, Brooklyn van Breukelen, Coney Island van "konijneneiland", Gramercy Park is een verbastering van "krom moerasje".  Of verder van de stad verwijderd: Claverack was "klaverakker". Ook nadat de Engelsen Nieuw Amsterdam hadden ingenomen en er New York van hadden gemaakt, bleef het Nederlands voortleven.

Maar dan wel een speciale variant, verduidelijkt Philip Dröge. "Een West-Vlaming bracht wat mee, een Groninger iets anders. De taal ging gisten en werken en zo krijg je een heel eigen uitspraak." Het Nederlands werd ook vereenvoudigd, met simpele meervouden. "Eén boot. Twee boots" in plaats van boten.

Tot in de 19e eeuw werd er Nederlands gesproken in New York en New Jersey, vooral op de "boerenbuiten". Daar werden wel eens denigrerende grapjes over gemaakt. Anderzijds was er begin 20e eeuw sprake van het omgekeerde: In New York heerste een Holland-mania. Wie kon aantonen dat hij Nederlandse voorouders had in Amerika, had een streepje voor.

Op zijn fietstochten ontdekt Philip Dröge ook andere sporen van de Nederlandse aanwezigheid aan de Amerikaanse oostkust, bijvoorbeeld in de architectuur. "Je herkent de details, de sfeer, de strenge, calvinistische manier van bouwen, een soort rustiek minimalisme."

En dan is er het verhaal van Maarten Van Buren. Van Buren, van Nederlandse komaf, werd de achtste president van de Verenigde Staten in 1837, de enige president die niet het Engels als moedertaal had. Van Buren kwam uit het stadje Kinderhook. Omdat hij al 54 was toen hij campagne voerde  - toentertijd was dat oud - gebruikte hij de slogan "Old Kinderhook", als een soort kwaliteitslabel. Afgekort O.K. "OK" verspreidde zich wereldwijd als dé term om aan te geven dat iets in orde is. 

De Nederlandse "tawl" was een handig, maar vluchtig gereedschap aan de Amerikaanse oostkust, schrijft Philip Dröge, maar dat gereedschap werd uiteindelijk toch vervangen door het Engels. Het is de loop der dingen, maar toch "gaat er met een taal meer verloren dan enkel de woorden. Ook een stukje cultuur is weg en komt nooit meer terug".

En, schrijft de auteur over zijn fietszoektocht: "Het is zowel geschiedenis als een waarschuwing voor het moderne Nederlands, dat ook steeds meer onder druk staat van het Engels."