Verkiezingen, schandalen en harde woorden: waarom Polen bondgenoot Oekraïne plots in de steek lijkt te laten

"Een politiek theater", "Oekraïne is als een drenkeling" en "schuif je emoties aan de kant, Polen". De laatste dagen zijn er veel harde woorden uitgewisseld tussen Polen en Oekraïne, traditioneel nochtans erg goede bondgenoten. De discussie gaat vooral over graan, maar er is meer aan de hand.

Op maandag 17 juli 2023 trekt Rusland zich officieel terug uit het graanakkoord. Die overeenkomst moest ervoor zorgen dat Oekraïne, dat ook wel de graanschuur van Europa wordt genoemd, zijn grote hoeveelheden graan op een veilige manier kon exporteren. Op die manier moest een wereldwijd graantekort vermeden worden.

Graan is een belangrijk, zo niet het belangrijkste, exportproduct van Oekraïne. Wanneer Rusland zich uit het akkoord terugtrekt, zit Oekraïne plots op bergen graan. Het land zoekt dus andere manieren om het graan het land uit te krijgen. Dat lukt uiteindelijk, via de rivierhavens aan de Donau en transportroutes over land.

Over die transportroutes worden gigantische hoeveelheden graan naar het buitenland vervoerd. De landbouwproducten komen het eerst aan in de (buur)landen, met name Polen, Slowakije, Hongarije, Roemenië en Bulgarije. Daar zijn ook boeren die de kost verdienen met het telen en verkopen van graan. Plots zien zij hoe de lokale markt overspoeld wordt met goedkoop Oekraïens graan. 

Die grote hoeveelheden graan verstoren de markt en doen de prijzen dalen, argumenteerden ze. Boeren kwamen massaal op straat om de graanimport aan te kaarten.

De boerenprotesten lijken niet in intensiteit af te nemen. De Europese Unie zet stappen. Er komen importbeperkingen voor Oekraïens graan. Het graan mocht wel nog vervoerd worden door Midden-Europa, maar niet langer verkocht worden op de lokale markt.

Die beperkingen liepen af op 15 september, maar Hongarije, Slowakije en Polen besloten om ze te verlengen. De landen hopen dat ze op die manier hun boeren kunnen beschermen.

"De graanprijs in Polen komt door de Oekraïense import onder druk te staan, en dat wil de regering natuurlijk niet", vertelt Marc Peirs, correspondent in Polen. "Binnen drie weken zijn het verkiezingen in Polen, en groot deel van het kiespubliek zijn boeren. Dit is echt niet het moment om je achterban of kiespubliek boos te maken."

Daarbovenop is de sfeer in de Poolse politiek op dit moment niet opperbest. "Naast de hele graankwestie woedt er namelijk een schandaal over illegale visa of illegaal aangekochte visa", weet Peirs.

Want iets minder dan een maand voor de verkiezingen probeert de regerende Recht en Rechtvaardigheid-partij een schandaal in te dammen. Verschillende ambtenaren zijn er ontslagen, gearresteerd en aangeklaagd vanwege een vermeende omkopingszaak om Poolse visa uit te delen aan migranten.

Nochtans maakt de Poolse regering zich sterk een streng migratiebeleid te handhaven. Het land ligt daardoor ook geregeld onder vuur. Hongarije, Polen en Tsjechië weigerden een Europees spreidingsplan uit te voeren en migranten en vluchtelingen uit Griekenland en Italië op te nemen. Het Europees Hof van Justitie heeft de drie landen daarom veroordeeld. 

Maar nu blijkt wel dat sommige overheidsmedewerkers verblijfsvergunningen uitdeelden tegen betaling. Medewerkers in consulaten over de hele wereld - met name in Afrika en Azië - zouden Poolse visa hebben uitgedeeld in ruil voor een smeergeld. Poolse media melden dat er sinds 2021 op die manier ongeveer 250.000 visa zijn verleend, voor duizenden en soms zelfs tienduizenden euro's per stuk.

De Poolse politiek staat dus onder hoogspanning en kan een nieuw schandaal dus missen als kiespijn. Wanneer de Oekraïense president dan op de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties uithaalt naar Polen, is dat de spreekwoordelijke druppel voor het land. "Een politiek theater", zo noemt Zelenski het. "Ten voordele van een acteur in Moskou (Poetin, red.)."

Maar ook aan Poolse zijde vielen harde woorden. In een zaal vol journalisten noemde de Poolse premier Oekraïne "een drenkeling". Daarmee lijkt Polen het hard te willen spelen.

"Het klopt dat de verwijten heen en weer vliegen", vertelt Peirs. "Maar ik denk toch dat veel van die woorden wat voor het spektakel zijn. Aan de andere kant is het niet vreemd dat de Polen kwaad zijn. Zij zeggen dat ze Oekraïne al vanaf dag één steunen, en dat ze dat ook zullen blijven doen, maar ze moeten nu ook eens denken aan hun eigenbelang."

Peirs denkt dat na de verkiezingen de gemoederen zullen bedaren. "Als je de Poolse president Duda hoort spreken, dan blijft hij wel benadrukken dat ze solidair zullen blijven met de Oekraïense vrienden. Polen is samen met de Baltische staten en Engeland een grote leverancier van wapens. Alleen al van tanks heeft Polen er een driehondertal geleverd."