De vijf boeken van de week: de nieuwe Tommy Wieringa, waarheid en mythe over Ambiorix en een roman uit de cryptowereld 

In zijn nieuwe roman "Nirwana" (uitgeverij De Bezige Bij) duikt Tommy Wieringa in een bewogen familiegeschiedenis die drie generaties overbrugt. Het is een verhaal over collaboratie en medeplichtigheid die geleid hebben tot de klimaatcrisis van vandaag. 

"Nirwana" is gebaseerd op een historische figuur. "Willem Adema was een begaafd ingenieur, een meester in retorica en een olympisch gebouwde, knappe man", vertelt Wieringa op Klara. Hij was bovendien uiterst dapper: aanvankelijk vocht hij aan Duitse zijde in Oekraïne tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar halverwege bekeerde hij zich tot het verzet. Dat is althans het verhaal dat binnen de familie Adema wordt doorverteld. Maar in de dagboeken van zijn grootvader ontdekt kleinzoon Hugo Adema de waarheid over zijn grootvader en moet hij de mythes binnen de familie vaarwel zeggen.

"Nirwana" is meer dan een roman over de collaboratie. Na de oorlog wist Willem te ontkomen aan een lange gevangenisstraf en bouwt hij, in opdracht van Shell, olieboorplatforms in Venezuela. In 1963 stelt hij zich voor een derde keer ten dienste van die "verbrandingsideologie" bij de start van de gas- en oliewinning op de Noordzee. 

"Nirwana – letterlijk vertaald: het uitdoven van vuur – gaat over de spreekwoordelijke verbrandingsmachine waarin we geboren werden en onoverkomelijk zullen sterven", licht Wieringa toe. “Onder alles wat we produceren voor winstbejag hangt vuur. Daar is de klimaatverandering een gevolg van.”

Ook de familie Adema maakt zich al jarenlang schuldig aan de veroveringsdrang en vernielzucht van de aarde. De auteur spoort aan om anders om te gaan met die verbrandingsmachine en weer controle te krijgen over het vuur. 

Al sinds het prille begin van de staat België siert het standbeeld van Ambiorix de markt van Tongeren. Hoe komt dat? Historicus Robert Nouwen doet het uit de doeken in "Ambiorix tegen Caesar. De feiten en de mythe" (uitgeverij Sterck & De Vreese). 

"Ambiorix was de koning van de Eburonen, een volksstam gevestigd tussen de Maas en de Rijn. Voor de rest is over die man niet veel geweten, behalve dat hij hoogbegaafd en sluw was," vertelt Nouwen op Radio 1. "Er zijn maar weinig bronnen en onze kennis berust voornamelijk op de "Commentarii de bello gallico" van zijn vijand Caesar."

Tijdens de Gallische oorlogen komt het tot een confrontatie tussen Caesar en Ambiorix. Caesar eist voedselvoorraden voor zijn manschappen, maar dat stuit op heftig protest van de bevolking, die nauwelijks genoeg had voor zichzelf. In 54 voor Christus lokt Ambiorix anderhalf Romeins legioen via een sluwe list in een hinderlaag en slacht het massaal af. Een catastrofale nederlaag voor Caesar die op wraak zint en zweert de Eburonen uit te roeien. Caesar heeft Ambiorix echter nooit te pakken gekregen en Ambiorix verdwijnt in de nevelen van de geschiedenis ... tot de oprichting van België.

Hoe komt het dat Ambiorix zo'n belangrijk figuuur geworden is in geschiedenisboeken over België?  “België had een nationale held nodig, om het eenheidsgevoel te versterken”, verklaart Nouwen. Ambiorix kwam goed van pas als grote volksheld die voor de bevrijding van België heeft gezorgd. Er werd een ware hype gecreëerd, in de literatuur en de schilderkunst, met als kers op de taart zijn standbeeld in Tongeren. “Ten gevolge van al die commotie is de gemythologiseerde figuur belangrijk geworden. Moest dat niet gebeurd zijn, hadden we nooit gesproken over een Ambiorix”, besluit de historicus. 

Patrick Loobuyck, moraalfilosoof en hoogleraar aan de Universiteit van Antwerpen buigt zich in zijn boek “Wetenschap & Religie: een spannend duo” (uitgeverij Pelckmans) over de vraag hoe religie en zingeving zich verhouden tot de wetenschappelijke kennis die we hebben? De wetenschapper, die ooit zelf gelovig was, veranderde zijn standpunt toen hij tijdens zijn studie Godsdienstwetenschappen religie op een meer wetenschappelijke manier benaderde. 

Mens en religie zijn sinds het begin der tijden onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dat komt volgens de wetenschapper omdat onze hersens bijna instinctief aanzetten tot religieus denken. “Rivieren stromen niet zodat we water hebben, we hebben water omdat rivieren nu eenmaal stromen. Het is gemakkelijker om te geloven dat er een doel is achter de werkelijkheid, dan te aanvaarden dat we het resultaat zijn van toevalligheden. Als je dat doortrekt, kom je vanzelf uit bij een god”, vertelt Loobuyck op Radio 1.

Die god kwam in West-Europa vanaf de 17e eeuw op gespannen voet te staan met de nieuwe inzichten uit de wetenschap. Patrick Loobuyck presenteert drie visies over de relatie tussen religie en wetenschap. 

"Battlefield": tussen geloof en wetenschap is er per definitie een conflict. Een opvatting die in West-Europa wijdverspreid is. Maar Patrick Loobuyck voegt hieraan enige nuance toe. “Aanvankelijk was wetenschap een religieuze activiteit, die gericht was op het beter begrijpen van Gods schepping. Wetenschap kwam er dus niet ondanks religie, maar voor een stuk dankzij religie. De gelovige Newton en Galilei zijn daar mooie voorbeelden van.”

"Nothing in common": religie en wetenschap kunnen niet botsen, omdat ze verschillende domeinen bestrijken. Wetenschap verklaart hoe de wereld in elkaar zit, terwijl geloof zich richt op vragen over de betekenis van onder meer lijden, geluk en de dood. 

"Togetherness": probeert geloof en wetenschap met elkaar te verzoenen, wat tot op de dag van vandaag de officiële positie is van de rooms-katholieke kerk. Een fascinerend voorbeeld hiervan is Georges Lemaître, de Belgische priester die een cruciale rol heeft gespeeld in de ontdekking van de oerknal. 

De omstreden Franse auteur Louis-Ferdinand Céline is bekend van zijn meesterwerk "Reis naar het einde van de nacht" uit 1932. Twee jaar later schreef hij "Oorlog", maar dat manuscript kwam pas in 2021 boven water, na het overlijden van zijn weduwe, samen met drie andere onuitgegeven werken. "Oorlog" (Uitgeverij Athenaeum – Polak & Van Gennep) is de eerste van de vier romans die in het Nederlands is vertaald. 

Louis-Ferdinand Céline raakte in 1914 gewond aan het IJzerfront en hield er levenslang oorsuizingen aan over. Ook in "Oorlog" raakt het hoofdpersonage, brigadier Ferdinand, gewond op een slagveld in Vlaanderen tijdens de Eerste Wereldoorlog. Hij wordt afgevoerd naar een veldhospitaal en krijgt, net als de auteur, af te rekenen met een gekmakend, nooit aflatend oorsuizen. 

"Sinds december ’14 heb ik altijd zo in een afschuwelijk lawaai geslapen. Ik heb de oorlog opgelopen in m’n hoofd. Hij zit opgesloten in m’n hoofd", citeert Christophe Vekeman het hoofdpersonage in zijn recensie op Klara. "Ferdinand brult en schreeuwt het onophoudelijk uit van de pijn in het oor van zijn lezers". 

Tijdens zijn verblijf in de ziekenboeg komt er ook seks aan te pas  "in een poging om, in meer filosofische zin, de dood een neus te zetten". Op zeker ogenblik gaat Céline zelfs zover dat hij een necrofiele nachtzuster ten tonele voert. "Voor de lezer is het niet altijd duidelijk wat er gebeurt", vertelt Vekeman: "Wat Ferdinand meemaakt of meegemaakt heeft, wat hij ziet, en al helemaal niet wat hij hoort… Dat laatste heeft alles te maken met de oorsuizingen van Ferdinand", vertelt Vekeman die "Oorlog" een ... oorverdovend meesterwerk vindt. 

"Oorlog" behoort tot het vroege werk van Louis-Ferdinand Céline. Vanaf 1937 brengt hij felle antisemitische scheldpamfletten uit en geeft hij blijk van fascistische sympathieën.  Hiermee wordt hij een de meest controversiële Franse schrijvers. 

Volgens Christophe Vekeman vormt "Oorlog" de perfecte introductie tot het werk van een van de grootste Europese schrijvers van de twintigste eeuw. Arnon Grunberg schreef het voorwoord en Rokus Hofstede vertaalde.

Vincent Van Meenen dook voor zijn roman "OxBlixa" (uitgeverij Das Mag) onder in de wereld van cryptomunten en -beleggingen. "Je voelt de hebzucht als een soort onzichtbare hand die je in de greep houdt", vertelt hij op Klara. Volgens Van Meenen hoef je als lezer zelf niet actief zijn in de cryptowereld om het boek te kunnen doorgronden.

"OxBlixa" is de internetnaam van Paul, het hoofdpersonage. Hij is een jonge rijkgeworden crypto angel investor die nu op zoek is naar innerlijke rust. Een angel investor is iemand die start-ups financiert, licht Van Meenen toe.  

Van Meenen: “Die cryptowereld is 24/7 en altijd online.  Het is een nerveuze wereld waarin veel, snel en hard gecommuniceerd wordt. En er is ook veel drama: het zijn jonge mensen en er is een pak geld mee gemoeid. Iedereen is anoniem en werkt met een pseudoniem. Je wordt beoordeeld op je merites: je kwaliteiten als bijvoorbeeld developer of shitposter, iemand die online grappen maakt, een soort nar. Het is een enorme machocultuur. En je voelt de hebzucht als een soort onzichtbare hand die je in de greep houdt."

Dat is de reden waarom zijn personage, Paul of OxBlixa, op zoek is naar inner peace. Hij is ook een mens van vlees en bloed met vrienden en familie. Maar op een bepaald moment loopt het fout: Paul hoort van Matti, zijn vriend uit de echte wereld met wie hij in die cryptoverse ook allerlei ondernemingen heeft, dat er 980 ethereum - de munteenheid in de cryptoverse- verdwenen is.

Ook auteur Vincent Van Meenen zélf werd opgelicht in de cryptoverse: zijn voorschot verdween als sneeuw voor de zon. Toch denkt hij dat dit de toekomst is. De mensen die nu heel veel geld verdienen zijn degenen die de wereld hertekenen, net als 100 jaar geleden.

Voor de vorm van "OxBrixa" koos Van Meenen voor korte zinnen die aan WhatsApp-berichten doen denken. Daarmee wilde hij het nerveuze uit de cryptowereld vertalen naar zijn boek.