"Alles was er normaal en werd oogluikend toegelaten." De derde aflevering van de VRT Canvas-reeks "Godvergeten" legt bloot hoe seksueel misbruik in de Kerk systematisch toegelaten en verdoezeld werd. Hoeveel, hoe vaak en hoe openlijk kinderen misbruikt werden door geestelijken: "Godvergeten" laat zien hoe gangbaar het misbruik was binnen de Kerk. Net als meldingen in de doofpot steken, dossiers doen verdwijnen en slachtoffers "zwijggeld" betalen, zo blijkt.
"Alsof het normaal was": hoe seksueel misbruik in de Kerk oogluikend toegelaten en nadien verdoezeld werd
Nel Lauwerier
Gepubliceerd:
Het was een belangrijk keerpunt voor de slachtoffers die seksueel misbruikt zijn door geestelijken. Op 22 april 2010 neemt Roger Vangheluwe ontslag als bisschop. Voor het eerst gaat het deksel van de pot eraf. Voor het eerst beseffen de slachtoffers dat ze niet alleen zijn.
"Het tegengif voor misbruik is de waarheid spreken", zegt kinderpsychiater Peter Adriaenssens in de derde aflevering van de VRT Canvas-reeks "Godvergeten". "Seksueel misbruik is een klinisch woord. Pas als de verhalen concreet worden, reageren mensen geschokt. En die schok is een enorme steun voor de slachtoffers."
En de verhalen zijn schokkend, de feiten zijn zwaar. "De Abdijschool in Dendermonde was een van de zwaarste dossiers, qua omvang én qua ernst", zegt Ann Vandierendonck van de lokale recherche die er toen zedenzaken onderzocht.
"Alles was daar normaal en werd oogluikend toegelaten: orgieën, jongens die rondliepen in de gemeenschappelijke badkamer van de priesters, een magazijn waar alles klaarstond om beelden van misbruik te maken."
"Ik werd verkracht door een pater, terwijl twee nonnen mijn benen en armen vasthielden", getuigt een slachtoffer. "Ik geraakte uiteindelijk zwanger. Ze hebben mijn zoontje ter wereld gebracht en mij daarna gedwongen een kussen op hem te leggen."
Het is één verhaal, maar zo zijn er ontelbaar veel. Dat wordt duidelijk in de reeks. "Ik ben ervan overtuigd dat tussen de jaren 50 en 80 in alle internaten en scholen kinderen misbruikt werden door geestelijken", zegt kinderpsychiater Adriaenssens.
"Operatie Kelk"
Het zijn dergelijke verhalen die het parket te lezen en te horen krijgt tijdens "Operatie Kelk". Na het ontslag van bisschop Vangheluwe opent het parket in 2010 een onderzoek naar seksueel misbruik binnen de Kerk. Huiszoekingen in onder andere het aartsbisschoppelijk paleis, de Sint-Romboutskathedraal en bij kardinaal Danneels thuis, leveren een vrachtwagen vol dossiers op.
Kardinaal Danneels wordt tien uur lang verhoord over zijn eventuele rol in een doofpotoperatie, maar verklaart alleen "ik herinner me niets". Zo vertelt Walter Van Steenbrugge, de advocaat van enkele slachtoffers, in de aflevering. De kardinaal dient ook een klacht in tegen de huiszoeking en na een lange procedureslag wordt geoordeeld dat die niet wettelijk verlopen is. "De dossiers moesten terug naar de kerk", zegt Van Steenbrugge. Tientallen processen-verbaal zouden volgens de advocaat verdwenen zijn uit het onderzoek. Al zegt het parket dat er kopieën waren van die verdwenen pv's, en dat ze daarmee het dossier opnieuw volledig hebben gemaakt.
Doofpotten met zwijggeld
Mark Vangheluwe, de neef van de bisschop, wou de "doofpotcultuur" aan banden leggen met zijn "Danneels-tapes". Hij nam gesprekken op met kardinaal Danneels waarin hij het misbruik van zijn oom meldt, en waarin de kardinaal vervolgens pleit om het stil te houden.
Toen Mark Vangheluwe ook nog eens werd verweten geld aangenomen te hebben van zijn oom in de jaren na het misbruik, gooide hij de tapes op tafel. "Het ging mij nooit om het geld. Mijn oom moest aftreden."
Hoe reageren de Belgische bisschoppen op "Godvergeten"?
De Kerk heeft geleerd uit wat is misgelopen, schrijven de bisschoppen. "Een leerschool in het beluisteren en het erkennen van slachtoffers van seksueel misbruik. Een leerschool in nederigheid, door het kwaad in eigen rangen onder ogen te zien. Een leerschool in de ontwikkeling van mogelijke wegen van herstel, tegemoetkoming of ondersteuning voor slachtoffers. Een leerschool in het ontmaskeren van kerkelijke gedragspatronen, overtuigingen, gezagsvormen of subculturen die tot misbruik kunnen leiden, en daarom dringend moeten worden bijgestuurd. Een leerschool in het bevorderen van gezonde omgangsvormen op relationeel en seksueel gebied onder het kerkelijk personeel. Een leerschool in het sanctioneren, omkaderen en begeleiden van daders van seksueel misbruik of grensoverschrijdend gedrag. Een leerschool in het screenen en opleiden van toekomstig kerkelijk personeel, onder wie zeker priesters en religieuzen, met het oog op de noodzakelijke preventie."
De nieuwe aartsbisschop Luc Terlinden reageerde ook tijdens een kerkdienst. "Ja. We hebben gefaald," gaf Terlinden toe, "door soms te relativeren en niet de omvang van de persoonlijke drama’s te zien. Door niet altijd consequent te handelen of de gepaste en doortastende maatregelen te nemen. En zelfs door misdaden in de doofpot te stoppen." Hoewel de Kerk naar eigen zeggen de voorbije jaren veel geleerd en gedaan heeft, "toch moeten we ons blijven afvragen: is het genoeg?", vroeg Terlinden zich hardop af. "Wat kunnen we nog meer doen?"
In 2012 richt het parlement een arbitragecommissie op, waar slachtoffers van wie de feiten verjaard zijn, hun verhaal kunnen doen. Ze krijgen ook een voorstel tot schadevergoeding: afhankelijk van de ernst van de feiten, krijgen ze een som geld van 2.500 tot 25.000 euro.
Zwijggeld, noemen sommige slachtoffers het. Want ze zeggen dat ze ook een formulier moeten tekenen waarin staat dat ze met niemand meer zullen praten over de feiten of geen juridische stappen zullen nemen. "Het voelt alsof je opnieuw misbruikt bent", getuigt Jan, een slachtoffer. "Ik voelde me een prostituee: jarenlang misbruikt worden om dan smerig geld van de Kerk te krijgen", zegt Linda. "We zijn daar behandeld als koeien", vindt Patrick.
Bij die arbitragecommissie hebben 628 slachtoffers zich gemeld. Daarnaast zijn nog eens 764 slachtoffers naar een van de meldpunten van de kerk gestapt.
Veroordeling, erkenning, schuldinzicht, meer dan een halve eeuw na de feiten hebben de slachtoffers die getuigen in "Godvergeten" daar nog weinig van gezien, vinden ze. Vooral het instituut Kerk wordt beschermd. "De pijn en walging zal zolang blijven bestaan", getuigt Rudi in de reeks.
Aan het einde van de aflevering wordt Mark Vangheluwe geconfronteerd met een interview dat Roger Vangheluwe live op tv gaf een jaar na zijn ontslag. "Het misbruik met mijn neefje gebeurde uit een soort gewoonte. Het was geen brute seks, meer een relatietje", zegt de bisschop terwijl hij flauw glimlacht en zijn schouders ophaalt. "Dat was niet zo abnormaal in die tijd."
Waarom is het zo belangrijk dat die verhalen ook nu nog verteld worden?
Dertien jaar geleden brak Mark Vangheluwe een lans voor de slachtoffers van seksueel misbruik binnen de Kerk, benadrukt ook Peter Adriaenssens. Hij is kinderpsychiater en onderzocht mee klachten over seksueel misbruik door geestelijken in een speciaal daartoe opgerichte commissie. Hij is ook een vertrouwenspersoon van Mark Vangheluwe en hoorde als een van de eersten diens verhaal.
"Het fundamentele belang van de getuigenis, van de moed van Mark is dat veel slachtoffers zich erin herkend hebben. Voor het eerst zagen ze hoe iemand zijn verhaal publiek maakte, en hoe dat niet geheimgehouden of geridiculiseerd werd. Vanuit het publiek was er respect, medeleven. Veel slachtoffers hoorden in hun eigen omgeving zeggen: "Het moet vreselijk zijn om met zo'n geheim rond te lopen"."
Vandaag breken de getuigen in "Godvergeten" eenzelfde lans. Want, zo vertelt Adriaenssens, er zijn vandaag nog altijd mensen die nu pas klaar zijn om hun verhaal te vertellen. "Er zijn grote verschillen tussen slachtoffers: sommigen wensen te zwijgen, anderen komen nu pas tot hun verhaal. Maar iedere dag opnieuw zijn er mensen klaar om met hun getuigenis naar buiten te komen. Die moeizame weg, dat hoor je bij iedereen." Cruciaal daarbij is de erkenning die de slachtoffers krijgen. "Het is niet omdat het juridisch verjaard is dat mensen geen erkenning kunnen krijgen van de samenleving. Dit programma is ook een vorm van erkenning: het feit dat dit op televisie mag getoond worden, dat er geen Kerk is die kan tussenkomen, dat wij allemaal, als burgers en maatschappij vinden dat dit op tafel moet komen. Als de slachtoffers willen praten, moet dat kunnen. En we moeten stoppen met het weg te steken achter de grote slogans à la "het is iets van die tijd". Het theoretische aureool van "vergeten en vergeven" zit heel erg in het Vlaamse DNA, met dat soort zinnen heeft men hele generaties doen zwijgen. Velen slagen er wel in om dat een plaats te geven, maar bij anderen blijft dat heel erg wroeten."
Ook in de reeks zitten mensen die tot nu toe nooit gepraat hebben en dat noemt Adriaenssens een "pijnlijke confrontatie". "Hoe groot is die groep slachtoffers eigenlijk? Als we alleen al kijken naar West-Europa gaat het om duizenden mensen."
De Kerk op zijn beurt zou veel en veel transparanter moeten zijn - en dat had volgens Adriaenssens eigenlijk al lang geleden gebeurd moeten zijn. "Er moet duidelijkheid komen: wat wist men? Hoe is men daarmee omgegaan? Welke slachtoffers willen de leidinggevenden van de Kerk ontmoeten? We spreken over het verleden in onze landen en tegelijk moeten we hopen dat het het verleden is. Tenslotte zijn we een land met maar vier procent praktiserende gelovigen. Hoe is het gesteld in bijvoorbeeld Afrikaanse landen? En hoe zeker zijn we daarvan?"
Aflevering 3 van "Godvergeten" kan je om 21.20 op Canvas bekijken. Op VRT MAX kan je ook de vorige afleveringen bekijken.
Heb je een vraag over geweld, misbruik of kindermishandeling, dan kan je terecht bij de hulplijn 1712 . Kinderen en jongeren kunnen ook terecht bij Awel , op het nummer 102 of via de website.
Ook bij de Zelfmoordlijn kan je terecht voor een anoniem gesprek, op het telefoonnummer 1813 of via www.zelfmoord1813.be .
Slachtoffers kunnen zich nog altijd melden via info.misbruik@kerknet.be of bij justitie via lieve.pellens@just.fgov.be
Wie zich zorgen maakt over hun gevoelens of gedrag naar minderjarigen toe, kan bij Stop it now terecht voor een anoniem gesprek via het telefoonnummer 0800 200 50, via chat of mail.
