Geen belastingen betalen en tekenen met een haarlokje: stijgend aantal gemeenten krijgt te maken met "soevereine burgers"

“Mijn huis is nu mijn staat, daar gelden volgende regels. Als u van een andere staat die regels schendt, gaat u schadeclaims moeten betalen aan mij, want dat zijn de regels van mijn staat.” Het is slechts een van de boodschappen die Francis Benoit, burgemeester van Kuurne, sinds 2021 per aangetekend schrijven ontving. Dat vertelt hij in onze podcast "Het uur van de waarheid".

Steeds meer steden en gemeenten worden met de soevereine burgerbeweging geconfronteerd, zo blijkt. De beweging van de soevereinen ontstond in de VS, maar is intussen verspreid over de wereld. In Nederland gaat het om een groeiende groep  van naar schatting zo’n tienduizend mensen die zich autonoom of soeverein noemen. En ook in België wint de beweging sinds de coronacrisis aan populariteit.

“Het thema leeft zeker onder lokale besturen en voor ons is het een belangrijk item waar we veel rond werken”, zegt Nathalie Debast van de VVSG, de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten. "Exacte cijfers hebben we niet, maar het aantal vragen van gemeenten gaat in stijgende lijn."

“We kregen er twee weken geleden nog een vormingsvraag over en we organiseerden op 10 mei een webinar over het thema waarvoor 173 personen zich inschreven. Duidelijk is wel dat de meeste personen met interesse in deze beweging getriggerd zijn door de coronamaatregelen.”

Omdat niet iedereen die zich soeverein verklaart, ook daadwerkelijk acties onderneemt, is het moeilijk om te achterhalen hoeveel leden de beweging in België precies telt. Al bestaan er indicaties. De afgelopen drie jaren ontving het Agentschap Binnenlands Bestuur 444 brieven van mensen die zich staatloos verklaren. Het waren er 32 in 2021, 326 in 2022 en dit jaar momenteel al 86 brieven. 

“Dit gaat natuurlijk enkel over mensen die een bepaalde handeling hebben gesteld”, duidt criminoloog Christophe Busch van het Hannah Arendt Instituut. “Er is ook een dark number, de mensen die we niet zien. Sommigen weten dat ze met onwettige zaken bezig zijn en zullen daarom onder de radar blijven.”

In Nederland krijgen vooral deurwaarders  steeds vaker te maken met ‘autonome burgers’ die weigeren hun belastingen te betalen. Op sociale media als X en Telegram circuleren ook verschillende filmpjes van soevereinen die het bezoek van een deurwaarder filmen en online delen. In België worden deurwaarders voorlopig nog niet met het fenomeen geconfronteerd, zegt Sam-Tes, het kenniscentrum voor gerechtsdeurwaarders. 

Maar wie zijn die soevereine burgers en waarop baseren ze zich? Soevereinen willen niets met de overheid te maken hebben en geloven dat ze zich kunnen uitschrijven als staatsburger, en zich zo aan verplichtingen, zoals belastingen, of toezicht kunnen onttrekken. Die complottheorie onderbouwen ze vaak met ingewikkelde en warrige juridische taal.

Dat gaat bijvoorbeeld als volgt. Iedereen wordt geboren als mens, maar als de ouders de geboorte gaan aangeven bij de overheid, wordt volgens de aanhangers van deze beweging de zogenaamde rechtspersoon overgedragen aan de overheid. Je zou je van die rechtspersoon kunnen loskoppelen om opnieuw een ‘mens van vlees en bloed' te worden. Het voordeel daaraan? Rechtbanken zouden enkel iets te zeggen hebben over rechtspersonen, en niet over ‘mensen van vlees en bloed’. Volgens die complottheorie zou wie bijvoorbeeld aangehouden wordt, niet langer zijn identiteitskaart moeten tonen aan de politie, want dan erkent hij stilzwijgend het gezag van de overheid.

Wanneer iemand verklaart enkel nog ‘mens’ te zijn, zouden alle verplichtingen wegvallen. En, nog volgens de theorie, zou men ook het zogenoemde ‘geboortetrust’ kunnen claimen. Sommige soevereinen geloven immers in het bestaan van een geboortetrust, een bedrag op de bank van de staat dat in hun naam bijeen gespaard werd. Ze denken vaak dat ze dit bedrag kunnen claimen en daarmee schulden en boetes kunnen betalen. In 2022 waarschuwde de FOD Financiën , die hierover brieven ontving, voor de gevaren van deze berichten.

Andere soevereinen geloven dan weer dat ze een brief naar de burgemeester of een andere autoriteit kunnen sturen om zichzelf te ontdoen van de macht van het bestuur. Dat kan natuurlijk ook niet. Het Agentschap Binnenlands Bestuur meldt dat het elke verzender een antwoord bezorgt. Daarin wijzen ze erop dat “het staatsgezag wordt uitgeoefend ten aanzien van de personen die zich op het grondgebied van het betrokken bestuur bevinden en dat er geen individuele volmacht nodig is om die bestuurstaken uit te oefenen”.

Nathalie Debast van de VVSG geeft aan dat de gemeenten op verschillende manieren werden geconfronteerd met soevereine burgers. “Zo ontvingen ze brieven met titels zoals ‘opzegging machtiging bestuur’. Of ze zagen burgers die hun officiële handtekening wilden aanpassen. Ze pasten hun handtekening aan en voegden er de tekst ‘all rights reserved’ aan toe.”

“Maar ze zagen ook andere technieken. Zo waren er personen die een document wilden tekenen met een haarlokje of een vingerafdruk. Een handtekening zou bij deze beweging immers een teken zijn van onderwerping aan de overheid. Via een vingerafdruk of een haarlok kan het DNA van de persoon blijken. En de gemeenten zagen de soevereinen soms ook wanneer ze hun (onbestaande) geboortetrust kwamen opvragen om hun schulden daarmee af te betalen. Die fenomenen zien we bij de gemeenten in stijgende lijn gaan.”

Gelijkaardige voorbeelden zag de burgemeester van Kuurne ook in de drie brieven die hem toegezonden werden. “Ik wil niet dat ik opgeroepen word om mijn identiteitskaart op te halen, want ik ben van een andere staat. Ik wil niet dat ik opgeroepen word om te gaan stemmen, want ik ben van een andere staat. Ik wil niet dat ik belastingen moet betalen, want ik ben daar geen voorwerp van.”

Volgens een rapport van de Nederlandse onderzoeksinstelling NTA  bestaan er geen standaarddocumenten die voor alle soevereinen gelden, maar sommige organisaties of individuen bieden cursussen, boeken en standaard opgestelde formulieren aan. Met die formulieren zouden geïnteresseerden het burgerschap kunnen opzeggen. De aanbieders verdienen hier vaak geld mee.  

Mensen die kwetsbaar zijn voor zo’n gedachtegoed, zijn vaak al ideologisch tegen de overheid of bevinden zich in een kwetsbare financiële positie waarbij ze geen andere uitweg zien, stelt het rapport van NTA. 

Maar de keuze voor een autonoom leven kan ook leiden tot zware financiële problemen. In Nederland  waarschuwen deurwaarders ervoor dat het geloof in soevereiniteit mensen steeds dieper in de financiële problemen kan brengen. Ze weigeren te betalen, maar in praktijk is het niet mogelijk om autonoom te worden.

Volgens criminoloog Christophe Busch bestaan bewegingen die zich tegen de overheid afzetten al sinds het ontstaan van de natiestaat. “Maar wat nieuw is aan het laatste decennium, is een vorm van ‘hybridisering’, of de pluk-en-pakmentaliteit. Mensen halen hun inspiratie uit verschillende hoeken: ze nemen deeltjes uit het anarchisme, deeltjes uit het extreemrechtse verhaal, enzoverder. Daardoor krijgen we inconsistente verhalen. De rode draad is wel dat ze tegen het gezag zijn.”

De populariteit van de soevereine beweging heeft volgens Busch verschillende oorzaken. “We leven vandaag in een erg complexe wereld met allerlei nieuwe informatiestromen via het internet en sociale media. De gekke ideeën die je vroeger bij wijze van spreken enkel aan de toog laat op de avond hoorde, worden nu versterkt en die mensen vinden elkaar.”

“Daarnaast versterken moeilijke levensomstandigheden deze bewegingen. Armoede, oorlogen of een pandemie leiden tot een basis van ontevreden burgers die bovendien kwetsbaar zijn. Worden er dan plots regels ingesteld zoals ten tijde van de coronapandemie, dan leidt dat tot een opening waarbij mensen zich afvragen waarmee de overheid zich moeit. De groei die we nu zien is dus niet verwonderlijk: de pandemie heeft daar een grote impact op gehad. En het fenomeen zal nog belangrijker worden als de maatschappelijke spanningen groter worden.”