Schandaalroman "Black Venus" van Jef Geeraerts gefileerd in het theater: "Dit boek doet pijn"

“Wat moeten we hier nog mee?” Dat was de vraag die acteur Valentijn Dhaenens zich stelde over de roman “Gangreen 1. Black Venus” van de Vlaamse schrijver Jef Geeraerts. “Wat blijft ervan over?" 

Dhaenens sprak de jonge actrice Musia Mwankumi aan, die een Congolese vader heeft. “Zou ik het aandurven om haar te vragen het boek aan elkaar voor te lezen, in de hoop dat er een gesprek ontstaat over vandaag?” Mwankumi zei ja: “Ik kende het boek en de schrijver niet. Ik weet niet of ik het uit eigen beweging gelezen zou hebben. Maar ik ben wel dankbaar dat we dit zijn aangegaan, want het heeft véél losgemaakt.”

Jef Geeraerts (1930-2015) werd vooral bekend met thrillers zoals "De zaak Alzheimer", maar in de jaren 60 en 70 schreef hij ook over Congo. In “Gangreen 1. Black Venus” uit 1968 zette hij zijn eigen ervaringen als koloniaal ambtenaar in Congo dik in de verf. Het boek zit vol seks en geweld, en werd mettertijd ook verguisd wegens openlijk racisme, vrouwenhaat en pedofilie. Verguisd, maar tegelijk ook geprezen. 

In 1969 kreeg “Black Venus” de driejaarlijkse staatsprijs voor proza. Na Geeraerts’ overlijden in 2015 werd de roman opgenomen in de Canon van de Nederlandstalige literatuur , maar in 2020 verdween de titel weer uit die lijst. “De witte man die vanuit een machtspositie zwarte vrouwen als gebruiksvoorwerp ziet: daar konden we ons niet goed in vinden,” zei commissievoorzitter Erik Vlaeminck toen.

Een boek met een bewogen geschiedenis dus, waar de theatervoorstelling “Schaambot” een hedendaagse laag overheen legt.

Valentijn Dhaenens las “Black Venus” toen hij 20 was. “Ik hoorde het toen in Keulen donderen; er zijn zoveel sterke passages, maar ook enorm veel racisme en vrouwenhaat. Toen heb ik het ervaren als een donkere, zwetende nachtmerrie.” Het boek bleef in zijn geheugen hangen.

Het afgelopen jaar hebben Musia Mwankumi en Valentijn Dhaenens de roman van a tot z aan elkaar voorgelezen. “Daar hebben we heel lang over gedaan,” zegt Musia, “om de vijf zinnen had ik wel ergens iets over te zeggen.” Ze stelde zich ook vragen: “Wil ik mijn tijd geven aan een boek dat mij pijn doet? Ja, als dit de start is van een gesprek over alle thematieken die ermee te maken hebben en dat zijn er héél veel.”

In de voorstelling “Schaambot” lezen beide acteurs shockerende fragmenten voor uit “Black Venus”. “Besef je wel dat dit boek mij pijn doet?”, vraagt Musia op zeker ogenblik op scène. Een boek lezen is privé, maar voorlezen is heel wat anders, zegt Valentijn Dhaenens: “Ik voelde voor de eerste keer schaamte. Ik werd ook veel gevoeliger voor het taalgebruik, de agressie ook.” Musia Mwankumi wilde de tekst van Geeraerts eerst niet in de mond nemen. “Dan geef je de woorden weer ruimte, en dat voelt telkens aan als een slag in het gezicht. Anderzijds is het wel belangrijk om te weten wat die man letterlijk heeft neergeschreven. Maar het doet pijn om de woorden uit te spreken.”

Tegelijk tasten de twee acteurs elkaar af met lastige vragen: over wit, zwart, man, vrouw, seks, naakt, kijken en bekeken worden, ook als acteur. "Black Venus" als opstapje voor een discussie over hedendaags racisme. Musia Mwankumi: “Die laag van reflectie krijgt een even grote plaats als het boek. Dat was voor mij heel belangrijk en een van de pijlers van deze samenwerking. Ik wil dat de voorstelling iedereen aanmoedigt om hier over te praten. Vooral witte mensen dan. Voor hen is nadenken over racisme een optie, voor mensen van kleur is het dat niet.”

Valentijn Dhaenens is alvast op zijn nummer gezet door dit stuk. “Ik heb een heel proces doorgemaakt. Ik dacht dat ik het goed deed, dat ik naar gelijkheid streefde. Maar ik heb veel blinde vlekken, waar ik me tegen verzette. Daar schaam ik me wel voor. Ik heb een enorm inzicht verworven. Ik weet dat de wet er is, dat iedereen gelijke kansen heeft. Maar intussen weet ik ook dat dat niet zo is. En dat iemand die niet wit is, daar elke dág mee bezig is.”

Maar hoe moet het nu met dit “foute” boek”? “Misschien hebben mensen geen zin meer om het boek nog te lezen na de voorstelling, maar er zullen er vast zijn die dat net wél doen,” zegt Dhaenens. “Ik vind het intussen geen meesterwerk meer.”

Musia Mwankumi besluit: “Veel mensen denken nu nog zoals Jef Geeraerts toen. Het boek verbieden zou ik niet doen; het is belangrijk om te weten wat er geschreven is. Je kunt de oude exemplaren uit de bib halen en vervangen door nieuwe, met een inleiding. Misschien is deze voorstelling de dikke, vette inleiding voor wie dit boek nog wil lezen.”