Op 16 september 2022, vandaag exact een jaar geleden, sterft de 22-jarige Mahsa Amini onder verdachte omstandigheden in een politiekantoor in de Iraanse hoofdstad Teheran. Ze werd enkele dagen voordien door de zedenpolitie gearresteerd omdat ze haar hoofddoek niet correct droeg. Haar dood - en de hevige protesten die daarop volgen - deden Iran op zijn grondvesten daveren, maar is daar één jaar later nog iets van te merken?
De dood van Mahsa Amini deed Iran op zijn grondvesten daveren, maar is daar 1 jaar later nog iets van te merken?
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
13 september, 2022. De 22-jarige Mahsa Amini reist vanuit haar thuisstad Saqqez in het westen van Iran naar de hoofdstad Teheran. Wanneer ze in het station van Teheran aankomt met de trein, wordt ze gearresteerd door de zedenpolitie. Ze zou haar hoofddoek niet correct gedragen hebben.
Amini wordt overgebracht naar het politiekantoor. Na haar ondervraging is te zien op camerabeelden hoe ze ineenzakt in de wachtzaal van het kantoor. De Iraanse autoriteiten beweren dat ze overleed aan een hartstilstand, maar volgens getuigen is ze hard op het hoofd geslagen en zou dat de doodsoorzaak zijn. Amini wordt nog overgebracht naar het ziekenhuis, maar daar overlijdt ze drie dagen later, op 16 september, aan haar verwondingen.
Dan gebeurt iets wat het Iraanse regime al in geen jaren meer had meegemaakt. Het land wordt overspoeld door een golf van protesten. De eerste protesten starten in het door de Koerden bevolkte noordwesten van Iran. Dat is de regio waar Mahsa Amini woont. Al snel verspreiden de protesten zich over de rest van het land.
Iran davert op zijn grondvesten
Duizenden mensen, vooral jongeren en vrouwen, komen op straat. Ongezien in Iran. "Vrouwen, leven, vrijheid", wordt er gescandeerd. Een duidelijke uithaal naar het religieuze bestuur in Iran. De demonstranten willen vooral het geweld aankaarten waarmee vrouwen in Iran steeds vaker te maken hebben. Ook de roep om meer gelijkheid en vrijheid klinkt luid.
Vooral het Islamitische regime is kop van Jut. Foto's van Ayatollah Khamenei, de geestelijke leider van Iran, en hoofddoeken worden in brand gestoken. "Dood aan de dictator", klinkt het in de straten.
En dan loopt het uit de hand. Het regime voelt dat het moet reageren. Ordediensten proberen de protesten met harde hand te bedwingen, maar stuiten op verzet. Zeker 537 mensen, onder wie 71 minderjarigen, worden gedood. Dat schrijft de ngo Iran Human Rights in een rapport. Honderden mensen raken ook gewond tijdens de protesten, duizenden zijn gearresteerd.
Ook een groeiend aantal belangrijke Iraanse vrouwen weigert zich aan de kledingvoorschriften te houden. Een Iraanse schaakster en een klimster namen deel aan een competitie, maar droegen geen hoofddoek. Dat is volgens de Iraanse wet verboden. Er werd een arrestatiebevel tegen hen uitgevaardigd, waardoor ze niet meer kunnen terugkeren naar hun land van herkomst.
En dan was er nog de hele zaak over de vergiftiging van Iraanse meisjes. Opvallend veel schoolgaande meisjes werden naar het ziekenhuis overgebracht met klachten als misselijkheid, braakneigingen, hoofdpijn en ademhalingsproblemen. Volgens het Iraanse ministerie worden de meisjes vergiftigd als wraak voor hun rol in de protesten en omdat "sommigen meisjesscholen willen sluiten". Er loopt nog een gerechtelijk onderzoek naar de kwestie.
Het hele land davert op zijn grondvesten. "Het feit dat de protesten zo wijdverspreid zijn over het land, zegt heel veel over het ongenoegen dat er heerst", zei buitenlandjournalist Inge Vrancken daarover. "Het zijn de zwaarste protesten in jaren in Iran."
Minder zedenpolitie, meer camera's
Ondertussen, een jaar na de dood van Amini, zijn de protesten grotendeels gaan liggen. Maar de zedenpolitie, die is terug van (nooit) weggeweest. Kort na de dood van Amini verdwenen ze uit de straten van Iran. Maar naarmate de protesten uitdoofden, doken ze opnieuw vaker op. Al zijn er wel enkele verschillen met voorheen.
De laatste decennia werden vrouwen die zich niet hielden aan de kledingvoorschriften aangesproken door zedenagenten, die in "busjes" op drukke plaatsen geparkeerd stonden. Ze stonden er op de uitkijk voor "ongepast gedrag en kledingstijl". Omdat de gezagsdragers een nieuwe golf van protesten koste wat kost willen vermijden, leggen ze zich toe op nieuwe, minder opvallende observatietechnieken.
Concreet betekent dat: minder agenten op straat, maar veel meer bewakingscamera's. De busjes moeten dus plaats maken voor een discretere manier van observatie. Toch lijken veel vrouwen zich daar weinig van aan te trekken. Steeds vaker duiken ze ongesluierd op in publieke plaatsen. "Het is mijn manier om de revolutie in leven te houden", klinkt het bij Roya, een 31-jarige Iraanse. "Wat is het ergste dat kan gebeuren? Arrestatie? Het maakt me niet meer uit."
"De protesten hebben een andere vorm aangenomen", vertelt de Belgisch-Iraanse politicoloog Elly Mansoury. "Vrouwen die op straat komen zonder hoofddoek, dat is echt wel een heel grote vorm van protest. Ook de filmwereld, zangers, ... steken hun nek uit voor de protesten."
Hoe reageerde het Westen op de protesten?
Veel westerse landen hebben sancties opgelegd aan Iran voor de manier waarop het regime omging met de protesten. De Verenigde Staten focusten zich daarbij vooral op de Revolutionaire Garde, een machtige paramilitaire en militaire organisatie in Iran.
De Europese Unie legde sancties op aan meer dan 30 prominente Iraanse figuren en organisaties.
De autoriteiten gaan zelfs nog een stap verder. Familie en kennissen van demonstranten die omkwamen bij de protesten, mogen van de ordediensten geen herdenkingsplechtigheden houden. Amnesty International spreekt over "de wreedste restrictie" tot nog toe. Verschillende vrouwenrechtenactivisten werden ook gearresteerd omdat ze evenementen wilden organiseren naar aanleiding van de dood van Amini.
"Weg met de dictator"
Maar verandering aan de top? Daar lijkt voorlopig niets van aan. Ondanks de moeilijkheden die de heersende elite ondervonden heeft om de protesten in de kiem te smoren, lijkt hun machtspositie voorlopig verzekerd. Dat komt mede door de steun van de Revolutionaire Garde. Deze veiligheidsdienst stelt alles in het werk om de religieuze leiders te beschermen.
Daarnaast wordt er hard aan een nieuwe wet gewerkt: de "hijab en kuisheid"-wet. De nieuwe wet bestaat uit een pakket aan repressieve maatregelen, met buitensporige boetes en extra politiecontrole.
Binnenkort dan nieuwe protesten? Ook dat zit er niet meteen in. "Iraniërs zijn nog steeds ontevreden door een gebrek aan politieke vrijheden, sociale en culturele restricties", vertelt historicus Peyman Jafari.
"De bevolking is ook armer geraakt. Je merkte bijvoorbeeld ook dat stakingen niet van de grond kwamen, omdat mensen het te slecht hadden door het mismanagement van het Iraanse regime. Dat komt door corruptie, maar ook door de economische sancties die het land zijn opgelegd."
Iraniërs liggen nu dus vooral wakker van de stijgende kosten, de hyperinflatie, de corruptie en de grote economische terugval. Het al dan niet dragen van een hoofddoek prijkt niet (meer) prominent bovenaan de lijst.
Al kan dat misschien opnieuw snel veranderen. Masha Amini was dé vonk die het kruitvat deed ontploffen. Het ongenoegen bij veel Iraanse vrouwen is er nog steeds. En ook bij generatie Z - jongeren geboren tussen 1997 en 2010 - heerst er ongeduld en kwaadheid. Herdenkingsplechtigheden op straat mogen dan wel verboden zijn, op sociale media leeft 'de revolutie' alvast nog steeds voort. Een nieuwe vonk zou dat protest wel eens opnieuw naar de straten kunnen overbrengen.
