In de sector van naaktfotografie worden modellen geregeld gechanteerd met beeldmateriaal dat van hen wordt gemaakt. Het ontbreekt aan een deontologische code en er worden te weinig afspraken op papier gezet, blijkt uit gesprekken met modellen, fotografen en instanties. Een van de modellen doet hier haar verhaal. “Gaan we deze mannen blijven beschermen?”
Modellen getuigen over chantage door naaktfotografen: "Zij hebben je foto's, zij hebben alle macht in handen"
Olivia* is professioneel model en influencer met een vrij grote groep volgers op Instagram. “Fotoshoots in lingerie doe ik wel vaker, maar voor naaktfoto’s ben ik heel strikt. Ik werk hard aan mijn imago en aan mijn profiel. Naakt is dan delicaat: als influencer is het heel belangrijk welk beeld je creëert van jezelf.”
Halfweg 2022 krijgt Olivia een uitnodiging om deel te nemen aan "een workshop" bij een bekende fotograaf in het Leuvense. "Ik had niet lang daarvoor een shoot gedaan bij dezelfde fotograaf, waar ik ook naakt poseerde", vertelt ze. "De foto’s van die eerste shoot waren artistiek, de belichting maakte het allemaal suggestief en sensueel. Een duidelijke lijn was: geen ongecensureerde foto’s online, en dat werd ook gerespecteerd. Er was dus een vorm van vertrouwen."
De workshop
De zogenaamde “workshop” bij dezelfde fotograaf draait echter helemaal anders uit. “Toen ik binnenkwam, zag ik al dat het niet goed zat. Ik had één of twee medefotografen verwacht, maar er waren er zes, of misschien wel meer. Zoveel camera’s, daar heb je geen controle over”, zegt Olivia.
Tijdens de shoot, waar Olivia ook naakt poseert, probeert ze nog duidelijke grenzen aan te geven. “Ik heb toen aan iedereen gezegd dat de foto’s niet online mochten komen, en al zeker niet ongecensureerd. Het was een workshop, om te leren dus. Ik vertrouwde ook niet op de kwaliteit van het materiaal dat ze maakten.”
Op de foto's kon je alles zien: mijn gezicht, mijn hele lichaam
Olivia*, anoniem model
Na de workshop komen er toch beelden van Olivia online op de website van een van de aanwezige fotografen. “Daar kon je alles op zien: mijn gezicht, mijn hele lichaam, mijn tepels. Voor mij zijn dat echt private parts, dat is een grens die ik niet over ga. Ik ben een moeder, ik wil niet dat mijn kind mij zo online tegenkomt”, zegt ze. “Om nog maar te zwijgen van de kwaliteit van die foto’s.”
Olivia is niet alleen. Onze redactie sprak met vier modellen die een gelijkaardig verhaal hebben en keek verschillende gesprekken met fotografen in. Bij sommigen belandden hun foto's op betaalplatforms zoals Patreon. Verschillende vrouwen dienden een klacht in bij de politie, maar intussen staan de beelden uiteraard wel online.
Chantage
Wanneer Olivia de fotograaf aanspreekt die de naaktfoto’s online publiceerde, weigert die de beelden te verwijderen. In mails die onze redactie kon inkijken, vraagt de fotograaf een bijkomende betaling om de foto’s weg te halen. Volgens de fotograaf heeft Olivia namelijk alle rechten op de foto’s afgestaan door deel te nemen aan de workshop en is hij nu de enige eigenaar van de beelden. Dat is nu eenmaal de regel als er geen contract is, gelooft de man.
De fotograaf gaat zelfs een stap verder en dreigt ermee om Olivia’s modellencarrière onmogelijk te maken. Hij zal collega’s duidelijk maken dat ze haar moeten mijden “als de pest”. Dat ziet hij vanaf nu als zijn “missie”, schrijft hij. Olivia interpreteert dit als een vorm van chantage om haar het zwijgen op te leggen.
Hoe werken "rechten" bij foto’s eigenlijk?
"Als er geen geschreven overeenkomst is tussen het model en de fotograaf, dan behouden modellen de rechten op de foto’s die worden gemaakt", zegt professor Ingrid De Poorter (UGent) duidelijk. Zij is onder andere gespecialiseerd in kwesties rond privacy en auteursrechten. "De wetgeving is complex, maar als algemene regel geldt dat er uitdrukkelijk toestemming moet worden gegeven waarvoor de foto’s zullen worden gebruikt of op welk platform."
"De algemene regel is dus dat bij shoots zonder geschreven afspraken het portretrecht bij de modellen blijft", legt De Poorter uit. "We zien wel vaker in de sector dat overeenkomsten halfslachtig worden opgesteld, en dat er bijvoorbeeld enkel een vergoeding wordt afgesproken. Het feit dat een model vergoed wordt voor zo’n fotoshoot is echter niet voldoende om aan te tonen dat én waarvoor zij dat recht overdraagt. Er is dus geen sprake van een soort impliciet akkoord", klinkt het.
Geen contract
In Olivia’s geval is er enkel een bedrag afgesproken dat zij voor de fotoshoot krijgt en een bedrag dat de andere fotografen aan de hoofdfotograaf geven om het model te mogen fotograferen. Op de website van de hoofdfotograaf staan algemene voorwaarden, maar die heeft ze nooit moeten ondertekenen. "Dat is slim, natuurlijk. Door geen duidelijke afspraken op papier te zetten, zit ik nu in deze situatie. Zij hebben je foto’s, zij hebben alle macht in handen."
"Achteraf blijf ik achter met de vraag wat eigenlijk de bedoeling was van die workshop: kwalitatieve foto’s leren maken, of pornografie", zegt ze. Olivia diende klacht in bij de politie tegen de fotograaf, maar wacht nog op een vervolg. Het gaat haar allemaal wat traag, want intussen staat nog steeds een naaktfoto van haar online. "Gaan we deze mannen echt blijven beschermen?"
Moeten fotografen dan geen regels naleven?
In tegenstelling tot veel andere beroepsgroepen, is het niet duidelijk wie zich beroepsfotograaf mag noemen en wie niet. Er bestaat wel een vereniging van beroepsfotografen, maar die telt amper 400 leden. Geen van de fotografen waar het hier over gaat, is aangesloten bij die vereniging.
De voorzitter van de beroepsvereniging vertelt ons bovendien dat er geen deontologie bestaat voor professionele fotografen. Er is dan ook geen systeem met schorsingen, zoals bijvoorbeeld bij vastgoedmakelaars. Ook een opleiding tot vakfotograaf, waar regels rond portretrecht aan bod komen, is geen vereiste om je voor te doen als beroepsfotograaf. Kortom, het label “beroepsfotograaf” vertelt bitter weinig over de integriteit en de kwaliteit van een fotograaf.
Daarnaast beheert SOFAM de auteursrechten van zo'n 2800 fotografen. Wanneer de regels rond rechten voor foto's worden geschonden, kunnen deze fotografen in principe worden uitgesloten van de vereniging. De organisatie is bereid om mogelijke klachten daarover te onderzoeken, maar laat weten dat het nooit is voorgevallen dat een fotograaf werd uitgesloten omdat er foto's verspreid werden zonder toestemming van een model. SOFAM verwijst naar een modelcontract dat fotografen en modellen kunnen ondertekenen om duidelijkere afspraken te maken.
*Olivia is een schuilnaam. Haar echte naam is gekend bij de redactie.
