CHECK - "Offline gehaalde" nieuwsartikels over corruptie in Oekraïne bestaan niet: ze zijn verzonnen door ChatGPT

"Corruptie ondermijnt democratie in Oekraïne" zou bijvoorbeeld in 2010 verschenen zijn op de site van VRT NWS. Of "Oekraïne, land van corruptie en chaos" zou De Standaard in 2009 hebben gekopt. En inderdaad, wie klikt op de bijhorende internetadressen uit de lijst komt terecht op een pagina met een foutmelding - "Dit artikel bestaat niet" - of op een ander artikel dat helemaal niets met het onderwerp Oekraïne te maken heeft.

Het verhaal over censuur door de "mainstream media" (MSM) wordt ook overgenomen door de Nederlandse nepnieuwssite "NineForNews ".

De Vlaamse voormalige advocate die het bericht op X plaatste, zegt dat er "geen beter voorbeeld is van hoezeer de pers het volk bedot, beliegt en bedriegt". Haar bericht verzamelt meer dan 2.400 likes en retweets. Heel wat mensen geloven dat het gaat om een massale gecoördineerde censuuractie en reageren verontwaardigd.

Wat is er precies aan de hand?

Hebben de nieuwsmedia werkelijk artikels verwijderd over corruptie of neonazi's in Oekraïne? Wanneer we via Google zoeken naar journalistieke stukken over die onderwerpen, zowel voor als na 24 februari 2022 verschenen, vinden we er nog steeds volop: bij De Tijd , bij De Standaard , bij VRT NWS, bij Het Laatste Nieuws , verschillende artikels bij  Knack , enzovoort.

De claim dat 'alle' artikels verwijderd zouden zijn, houdt al geen steek, want verzwegen wordt het onderwerp in de Vlaamse pers dus allerminst.

Maar misschien zijn er toch nog andere artikels daadwerkelijk offline gehaald, en haalden die de lijst?

Vaak worden internetpagina's gearchiveerd in databanken. Maar zowel in de nieuwsdatabank BelgaPress als op sociale media zijn geen artikels terug te vinden met titels of url's zoals ze op de lijst voorkomen. Ook op de Wayback Machine , een website waar je pagina's kan archiveren, ook al worden die offline gehaald, is geen enkele van de artikels terug te vinden. Hebben de artikels op de lijst dan wel ooit online gestaan?

Enkele zaken vallen op in de lijst van de vermeende "gecensureerde" artikels. Die bevat 86 stukken uit Vlaamse media maar ook twee artikels uit de Franstalige krant Le Soir waarbij Nederlandstalige woorden voorkomen in het internetadres, zoals bijvoorbeeld "https://www.lesoir.be/art/het-oekraiense-neonazisme-een-zorgwekkende-tendens_t-20100202-00D2Q1.html". Dat is op zijn minst ongebruikelijk voor een Franstalig medium.

De overige artikels op de lijst komen uit de Nederlandse en internationale pers, waaronder ook een artikel van het Chinese staatsmedium Xinhua News. Dat zelfs China "negatief nieuws" over Oekraïne zou censureren, is opnieuw niet erg logisch.

Wij bekijken voor alle duidelijkheid vooral de internetadressen van de vermeende verwijderde artikels uit de Vlaamse pers. Daarvan leveren er 68 een bericht op dat de pagina in kwestie niet bestaat. De resterende 18 artikels verwijzen door naar een bestaand artikel dat niets te maken heeft met Oekraïne. Zo zitten er stukken tussen over het filmfestival van Gent, de broer van Astrid Coppens of een oud stuk over Mark Uytterhoeven in "Zondag Josdag".

Hoe kwam de lijst van zogenaamd "gecensureerde" artikels precies tot stand? "Het internet vergeet nooit. Met speciale tools kan alles terug gevonden worden", schrijft de voormalige advocate op X. Het "onderzoek" om de lijst samen te stellen werd uitgevoerd door een kennis van haar, Christophe V. Die hebben we opgebeld en hij zegt in een reactie aan VRT NWS dat hij gebruik gemaakt heeft van "artificiële intelligentie" (AI) om de artikels te vinden. Een groot deel van de lijst blijkt samengesteld met de hulp van ChatGPT, de bekende chatbot die werkt op basis van AI.  "Ik heb het programma gevraagd om mij linken te geven van artikels over corruptie in Oekraïne", vertelt V.

Dat verklaart veel. ChatGPT en andere AI-chatbots zijn niet gemaakt om dat soort informatie op te zoeken. Dat zegt ook onderzoeker Kristin Van Damme van het Center for Journalism Studies van de Universiteit Gent aan onze redactie: "ChatGPT is een zogeheten 'antwoordmachine': het formuleert antwoorden op zowat elke vraag. Helaas zijn niet al deze antwoorden ook juist. Soms gaat ChatGPT 'hallucineren' om toch maar een antwoord te geven, waarbij het systeem een antwoord verzint, inclusief zogezegde auteurs, bronnen en links."

VRT NWS maakte enkele maanden geleden nog een reportage over de hallucinaties van ChatGPT. Bij een test verzon de chatbot allerlei Vlaamse krantenartikels over Hugo Claus die in werkelijkheid nooit waren verschenen. De internetadressen bij die artikels werkten toen ook niet. 

Dat de artikellijst uit ChatGPT komt, verklaart ook waarom sommige internetadressen van zogenaamd verwijderde artikels doorverwijzen naar andere, wél bestaande artikels op de websites van De Standaard, Knack of De Tijd.

ChatGPT levert namelijk url's af die er zouden kunnen uitzien als een logische link van een nieuwsartikel voor dat specifieke medium. Soms bevatten die adressen cijfercodes, en wanneer die overeenstemmen met de identificatienummers van bestaande artikels, krijg je die échte artikels te zien.

Precies hetzelfde gebeurde bij de verzonnen Hugo Claus-artikels uit een vroeger VRT NWS-onderzoek. Ook daar verwees een door ChatGPT gehallucineerde link door naar een oud stuk van De Standaard over de Zwitserse wielrenner Fabian Cancellara.

Sinds de lancering van ChatGPT waarschuwen experten al voor de hallucinaties waarbij onbestaande bronnen en zelfs hele artikels verzonnen worden. Er waren bijvoorbeeld al verhalen van studenten die papers lieten schrijven door ChatGPT waarvan de literatuurverwijzingen bijna allemaal vals waren.

Die hallucinaties van chatbots zijn niet ongevaarlijk, zoals VRT NWS eerder al schreef: "Omdat ChatGPT bijzonder coherent en geloofwaardig overkomt, en indien nodig zelfs citaten uit de nepartikels verzint, bestaat het risico dat gebruikers gaan geloven dat de verzonnen bronnen écht zijn. Of zelfs dat, wanneer de artikels nergens terug te vinden zijn, het gaat om "gecensureerd" materiaal."

Dat is precies wat hier is gebeurd, op grote schaal. Van "censuur door de mainstream media" is dus geen sprake. We hebben naast Christophe V. die de lijst heeft opgemaakt, ook via verschillende kanalen getracht om de betrokken voormalige advocate te contacteren, maar kregen geen antwoord.