Te veel pesticiden in het water: geen drinkwater uit twee West-Vlaamse waterbekkens

De klimaatverandering zet onze watervoorziening onder druk. Er wordt meer droogte en hitte verwacht, ook in onze streken. We kunnen het ons dus niet veroorloven om plekken te verliezen waar momenteel drinkwater gewonnen wordt.

Toch gebeurt precies dat momenteel in West-Vlaanderen. Er kan al sinds juni geen drinkwater gehaald worden uit de Blankaartvijver (waar water gewonnen wordt voor Diksmuide) en Verdronken Weide (Ieper). Dat komt doordat het water er laag staat, maar ook doordat de concentraties van bestrijdingsmiddelen in het water er zo hoog zijn dat de drinkwaterproducent De Watergroep ze er niet meer uitgefilterd zou krijgen. 

Het gaat om een resem pesticiden die door de landbouw gebruikt worden. Eén specifieke onkruidbestrijder die vooral in de erwten- en bonenteelt wordt gebruikt, Bentazon, zorgt dit jaar voor de grootste problemen. Er worden opvallend hoge concentraties van de stof gemeten. Bovendien lost hij gemakkelijk op in water en is daardoor zeer moeilijk te verwijderen. Daardoor ligt de toetsingswaarde ook zeer laag die bepaalt hoeveel van de stof er in het water mag zitten vóór het behandeld wordt door de drinkwaterproducenten.

Uit metingen van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) en de Watergroep blijkt dat er in juni verschillende keren meer Bentazon in het water van de IJzer zat dan de drinkwaternormen toestaan. Op sommige plekken liep dat op tot acht keer de toetsingswaarde en op één plek zelfs 146 keer.

"De drinkwaternorm geldt voor het afgewerkte drinkwater, dus na de behandeling", legt Katrien Smet van de VMM uit. "Drinkwaterbedrijven volgen de kwaliteit van het oppervlaktewater op om ervoor te zorgen dat het water dat ze innemen, en vooral het water in de spaarbekkens, steeds gezuiverd kan worden tot drinkwater dat voldoet aan de wettelijke normen."  

"We kunnen die pesticiden verwijderen via actieve kool, maar er zijn grenzen aan die behandeling", legt Kathleen De Schepper van de Watergroep uit. "Daarom nemen we geen water in als de gehaltes van die stoffen te hoog worden. Bentazon is inderdaad deze zomer een groot probleem, maar er zijn nog andere stoffen die problematisch zijn, zoals metaldehyde, een stof die in slakkenkorrels aanwezig is."

Ook de gehalten van onder andere metazachloor (dat vooral gebruikt wordt voor koolgewassen), metobromuron en terbutyalzine (dat gemakkelijk afspoelt van de velden) piekten in juni.

De vervuiling komt vooral vanuit de landbouw, klinkt het bij de VMM. "De landbouw is veruit de grootste gebruiker van gewasbeschermingsmiddelen (94 procent in 2019) en is dus zeer bepalend voor het totale gebruik." De rest komt van huishoudens. 

Dat de waarden zo hoog gingen, blijkt uit werk van het onderzoekscentrum Inagro. Dat centrum geeft onder andere duurzaamheidsadvies aan landbouwers. Het publiceerde eind juli voorlopige meetwaarden van de VMM en De Watergroep. 

"Heel wat gemeten actieve stoffen zijn middelen die enkel in de professionele landbouw zijn toegelaten", bevestigt men ons ook daar.

Maar "het is een genuanceerd verhaal. Landbouwers krijgen vaak de zwartepiet toegeschoven, maar gewassen hebben nu eenmaal bescherming nodig. Het gaat om middelen die een goeie oogst opleveren en producten opleveren die de consument wil kopen. En dan is er ook nog de invloed van de weersomstandigheden".

Het klopt dat de weersomstandigheden een belangrijke rol spelen. Hoe droger het is, hoe minder water er door de waterlopen stroomt. Maar ook omgekeerd: hoe meer het regent, hoe meer onkruid er woekert en hoe sneller bestrijdingsmiddelen van de velden af spoelen. In beide gevallen is het resultaat hetzelfde: hogere concentraties bestrijdingsmiddelen in het water.

Inagro informeert de landbouwers met een nieuwsbrief over de concentraties die gemeten worden, zodat zij hun verbruik sneller kunnen terugschakelen wanneer het nodig is.

Op dit moment komt de drinkwatervoorziening in West-Vlaanderen niet in het gedrang, benadrukt Kathleen De Schepper van de Watergroep. Als er op één plek geen water gewonnen kan worden, wordt dat elders gecompenseerd. "We beschikken per productiecentrum over verschillende waterlopen en winningsgebieden waarmee we kunnen schakelen." Zo is De Blankaart goed voor een derde van het West-Vlaamse drinkwater. Maar het water daar wordt op verschillende plekken gewonnen, niet alleen in de Blankaartvijver. En er kan ook verderop in West-Vlaanderen water afgenomen worden, bijvoorbeeld in de Gavers in Harelbeke. 

Ook de kwaliteit van het drinkwater dat bij de West-Vlamingen thuis uit de kraan komt, blijft gegarandeerd. "We monitoren de kwaliteit van het inkomende water, maar ook in onze productieprocessen, in het distributienet en tot aan de keukenkraan van de klant. Frequente analyses op basis van een zestigtal kwaliteitsparameters tonen aan dat het kraanwater in Vlaanderen van prima kwaliteit is."

Nochtans is de kwaliteit van het oppervlaktewater de allereerste schakel naar het water in uw glas. En dus een zeer belangrijke.

Dat antwoordde minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) in december in het Vlaams Parlement, naar aanleiding van een parlementaire vraag van Bruno Tobback (Vooruit). "Een slechte kwaliteit van het innamewater leidt tot innamestops in spaarbekkens en in extremis tot het sluiten van winningen", zei Demir toen. In Vlaanderen zijn er nog geen bekkens definitief gesloten, maar in Nederland is dat wel al het geval geweest.

Hoe vaak zulke innamestops voorkomen, en of dat dan komt door pesticidenvervuiling, blijkt in de praktijk moeilijk te zeggen. Uit cijfers die onze redactie opvroeg bij het kabinet-Demir, blijkt dat er vorig jaar van midden juni tot begin oktober geen waterinname mogelijk was aan het waterproductiecentrum De Blankaart in Diksmuide (waar nu dus niet wordt gewonnen uit de Blankaartvijver). Maar dat kwam toen door een samenspel van lage waterkwaliteit door bestrijdingsmiddelen en te weinig beschikbaar water. Ook de voorgaande jaren lag het waterproductiecentrum in de zomer vaak voor een langere periode stil. Alleen in 2015 en 2021 waren er geen grote onderbrekingen.

Waterproductiecentrum Dikkebus in Ieper, met onder andere het kleinere bekken Verdronken Weide, lag in de zomer van vorig jaar dan weer 113 dagen stil. Waterproductiecentrum Zillebeke, ook in Ieper, klokte zelfs af op 213 dagen onbeschikbaarheid.

Het is in elk geval een terugkerend probleem. En het is geen toeval dat die drinkwatercentra vaak net in de zomer moeten worden stilgelegd. In het Vlaams Parlement stelde minister Demir dat de vervuilingspiek zich elk jaar voordoet tussen maart en september, wanneer er gesproeid wordt op de velden. 

Demir legde toen de vinger op de wonde. Die vervuiling kan in principe opgevangen worden met extra zuivering door de drinkwaterproducent, maar het is de vraag wie daarvoor moet betalen. "Een end-of-pipe-maatregel is niet te verkiezen. (...) Vergeet niet dat deze extra zuiveringsstap geld kost en dus terechtkomt in de factuur van de mensen."

Investeren in een nieuwe zuiveringsinstallatie is "niet wenselijk", vindt ook Kathleen De Schepper van De Watergroep. "Wij willen inzetten op vermijden van vervuiling aan de bron. Hoe minder van zulke stoffen er in onze waterlopen zitten, hoe efficiënter en goedkoper de behandeling. Wij willen de waterfactuur niet nodeloos laten stijgen."

De Watergroep biedt al jarenlang opleidingen aan de landbouwsector, om hen te wijzen op het probleem van bestrijdingsmiddelen in het water.

Volgens Jan Vanwijnsberghe van Inagro werkt "het gros van de landbouwers op een correcte manier". Maar ook hij erkent de impact op het milieu. "Daarom is het noodzakelijk om als sector te zoeken naar ecologische en betaalbare alternatieven."

Dat zijn bijvoorbeeld nieuwe groenterassen die resistenter zijn tegen ziekten en plagen. Maar dan nog zullen er volgens hem altijd een beetje bestrijdingsmiddelen nodig blijven.

Er zijn ook andere oplossingen, bijvoorbeeld machines. Dat denkt ook Pieter Van Oost van de Boerenbond. "Vingerwieders bijvoorbeeld, kleine tandjes die het onkruid lostrekken, waardoor het opdroogt en niet verder kan groeien. Precisielandbouw met drones en robots zodat we heel gericht het onkruid kunnen bestrijden. Die technologieën zullen binnenkort op de markt verschijnen."

Maar dan volgt de angel. "Die technieken kosten ook wel wat centen." Lees: de boer, die steeds vaker onder financiële druk staat, kan het geld vaak niet ophoesten. "En hij zal die kosten doorrekenen aan de afnemer."

Vlaams minister Demir wil het gebruik van pesticiden tegen 2030 alvast halveren. Daarvoor werkt de Vlaamse regering bijvoorbeeld aan een update van het Actieplan Duurzaam Pesticidengebruik. Dat is uitgewerkt door de departementen Omgeving (Demir) en Landbouw (Jo Brouns, CD&V). Maar wat dat actieplan moet inhouden, zal pas in september blijken, wanneer het op de tafel van de Vlaamse regering belandt. 

Verder wijst het kabinet-Brouns erop dat de sector het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen al teruggedrongen heeft, zowel door er minder te gebruiken als door ze efficiënter in te zetten.

Voor de milieubeweging Bond Beter Leefmilieu mag het allemaal wat ambitieuzer. "We zien in Vlaanderen een aantal dalende trends, maar toch blijven er pieken in de pesticidenconcentraties voorkomen. En pesticiden waar al lang maatregelen rond gelden, blijven lang aanwezig. Er zijn dus structurele oplossingen nodig", vindt Ineke Maes.

De milieuorganisatie pleit voor twee maatregelen. Zo moeten de wingebieden voor drinkwater beter beschermd worden. "En anderzijds moeten we structureel streven naar een landbouw die minder pesticiden inzet tout court."