Een videoclip waarin een Zuid-Afrikaanse politicus voor een vol stadion "Kill the boer, the farmer" roept, leidt op het internet al even tot controverse. Hijzelf beweert dat het om een oude strijdkreet gaat die niet letterlijk te nemen valt. Tegenstanders verwijten hem op te roepen tot genocide en verwijzen naar eerdere moordpartijen op blanke Afrikanen. Wat is er van aan?
CHECK - Wat is het controversiële "Kill the boer"-lied uit Zuid-Afrika dat viraal blijft gaan?
Jef Cauwenberghs
Gepubliceerd:
In het kort? Een filmpje van een politieke bijeenkomst in Zuid-Afrika gaat al weken viraal op het internet. In het filmpje zie je een politicus een strijdlied scanderen, duizenden aanhangers zingen mee en de tekst gaat: "Kill the boer, the farmer". Volgens veel mensen gaat het om een oproep tot genocide op blanke Afrikaners. Het wordt dan ook vaak gedeeld als vermeend bewijs van racisme tegen blanke mensen.
Maar? We kregen veel vragen binnen over het lied. Het dateert uit het apartheidsregime en lokt ook in Zuid-Afrika veel controverse uit. Zo zijn er al verschillende rechtszaken over gevoerd, waarbij het zowel als haatspraak werd bestempeld, als een vorm van vrije meningsuiting. In september start overigens een nieuwe rechtszaak.
Het lied is volgens het laatste bekende vonnis niet meteen een directe oproep tot geweld en dus niet letterlijk te nemen. Dat wil niet zeggen dat er geen geweld tegen blanke boeren is en geen racisme, alleen is een directe relatie moeilijk aantoonbaar. Er zijn ook andere redenen dan racisme voor geweld. Geweld is sowieso een groot probleem in Zuid-Afrika, niet alleen op blanken maar bij de hele bevolking.
"Shoot to kill! Kill the Boer, the farmer! Brrrrr pa! Brrr pa!" Met zijn duim en wijsvinger bootst Zuid-Afrikaans politicus Julius Malema (EFF) een pistool na. Een tot de nok gevuld stadion danst en gilt de strofes mee.
Een clip van het evenement gaat al snel de wereld rond en botst her en der op verontwaardiging. "Een oproep tot moord tegen blanken" of "beelden die u niet op VTM Nieuws of het VRT journaal zal zien", zeggen verschillende mensen. Twitterbaas Elon Musk sprak zelfs over "calls for genocide".
Onze redactie vond de beelden al tientallen keren terug op platformen als YouTube, Twitter en Facebook en kreeg ook al verschillende mails met de vraag om context en uitleg.
Waar gaat dit over?
"Kill the Boer" of in het Zulu "Dubul' ibhunu" is een oude strijdkreet en protestlied tegen het Apartheidsregime in Zuid-Afrika. De Boer is in deze context een verwijzing naar de blanke nazaten van Nederlandse kolonisten. Die woonden en wonen nog steeds vaak op grote en goed beveiligde landerijen, ver weg van de armere zwarte bevolking in de townships, de sloppenwijken.
Het lied werd vooral in de jaren negentig bijzonder populair door toenmalig ANC-leider (African National Congress, red.) Peter Mokaba. Het ANC, de partij van wijlen Nelson Mandela, zou zich in 2012 wel distantiëren van het nummer, ook al beweren uitvoerders steeds dat de inhoud niet letterlijk te nemen valt.
Wat was Apartheid? Apartheid was een politiek systeem van rassensegregatie dat tussen 1948 en begin jaren 90 in Zuid-Afrika en Namibië gold. Onder Apartheid leefden blanke en zwarte Zuid-Afrikanen strikt van elkaar gescheiden. Zo mochten zwarten bijvoorbeeld niet op bepaalde stukken strand, en waren ze ook niet welkom op plaatsen als cafés of bibliotheken.
Over het algemeen werden zwarte mensen achtergesteld en hadden ze minder (politieke) rechten dan de nazaten van Britse en Nederlandse kolonisatoren.
In 1990 werd activist en politicus Nelson Mandela na 27 jaar gevangenschap op het bevreesde Robbeneiland vrijgelaten. Hij startte verzoeningsgesprekken met de politieke leiders, werd in 1994 tot president verkozen en schafte in datzelfde jaar formeel Apartheid af. In het hedendaagse Zuid-Afrika laten de gevolgen van bijna een halve eeuw segregatie zich wel nog altijd voelen. Zwarte Afrikanen wonen vaak nog samen in armere townships.
Julius Malema zong het lied ondanks de controverse de voorbije jaren wel vaker. Malema is zelf een oud ANC-aanhanger, maar richtte in 2013 zijn eigen partij op na onenigheid met voormalig president Jacob Zuma en een verbanning uit het ANC om etnische onrust te temperen.
De Economic Freedom Fighters (EFF) zag het licht. Het is een leninistisch-marxistische oppositiepartij (de derde partij van het land, red.) met een sterk pan-Afrikanistische inslag (samenwerking en solidariteit tussen verschillende Afrikaanse bevolkingsgroepen en diaspora's, red.). Een van de standpunten is om blanke Boeren te onteigenen zonder compensaties.
Het fragment dat nu opdook, werd eind juli gefilmd tijdens het tiende verjaardagsfeest van de EFF in het FNB stadion in Johannesburg.
Malema is een populist die leeft van controverse
Elles Van Gelder, correspondente in Zuid-Afrika
"Ik zal dit lied zingen hoe en wanneer ik wil", legde Malema in een persconferentie achteraf uit. "Het is niet mijn lied. Het is een strijdlied. Waarom zou ik Elon Musk hierover moeten onderwijzen. Hij ziet eruit als een analfabeet. Het enige dat hem beschermt, is zijn huid."
"Malema is een populist die leeft van controverse", zegt Zuid-Afrika correspondente Elles Van Gelder vanuit Johannesburg. "Hij is erg populair onder jongeren en is wellicht nu al bezig met de verkiezingen van volgend jaar."
"Hij wil de boel opschudden en dat zorgt binnen en buiten Zuid-Afrika voor ophef. Dus hij krijgt het gewenste resultaat."
Dat niet alles letterlijk te nemen valt, toont ook het verleden. Tijdens het Apartheidsregime werden bijvoorbeeld liederen gezongen over een mars richting Pretoria zonder dat die ooit heeft plaatsgevonden, betoogt professor Politiek Bongani Ngqulunga (Universiteit van Johannesburg) in The New York Times .
Mag je dit zomaar zingen? Is het geen haatspraak?
Daarover ligt Zuid-Afrika al lange tijd in de knoop. In 2003 oordeelde de Zuid-Afrikaanse mensenrechtencommissie dat "Kill the Boer, kill the farmer" inderdaad een vorm haatspraak is . Diezelfde conclusie trok een rechter ook in 2011 .
Maar in 2022 zei een andere rechter dan weer het omgekeerde. "Dit moet niet letterlijk genomen worden", klonk het bij het Hooggerechtshof in Johannesburg. Sterker, volgens de rechter adresseert het lied het onvermogen van de regering om economische achterstelling en landverdeling aan te pakken.
Een vorm van vrijheid van meningsuiting was dan ook het verdict. Malema beweerde in de rechtszaal trouwens dat hij de tekst van het lied in de jaren na zijn eerdere veroordeling had aangepast naar "Kiss the Boer", iets wat je hem in sommige video's inderdaad hoort zeggen.
BEKIJK: Malema gebruikt "Kiss the Boer" op een eerdere rally om aanklachten te mijden
De meeste rechtszaken worden aangespannen door het AfriForum, een belangengroep van blanke Afrikaners. Nadat de vereniging vorig jaar de gerechtskosten moest betalen, zal het na het recente voorval opnieuw een zaak voorbereiden bij het Zuid-Afrikaanse Hof van Beroep .
Volgens Afriforum zei Malema deze keer wel duidelijk opnieuw "Kill the Boer" nadat hij lange tijd een omweggetje gebruikte. Op 4 september komt de zaak voor.
Is er meer geweld?
De afgelopen jaren was er wel vaker sprake van "genocide" en nu het lied opnieuw opduikt, wordt eens temeer gesteld dat blanke Zuid-Afrikanen massaal uitgemoord worden. Enkele jaren geleden richtte gewezen Amerikaanse president Donald Trump zich ook al eens op de zogenaamde Plaasmoorde, een reeks dodelijke erfaanvallen op blanke grootgrondbezitters in Zuid-Afrika.
Recent cijfermateriaal is er over zulke aanvallen of moorden niet te vinden. De meest actuele regeringsdata gaan in op de periode 2013-2017 en spreken over een gemiddeld aantal van 64 boerderijmoorden per jaar tegenover een gemiddeld jaaraantal van 20.000 moorden. Niet alle Boerenslachtoffers zijn bovendien blank, zo stelt het Amerikaanse Pulitzercenter .
"De misdaadcijfers in Zuid-Afrika zijn over het algemeen erg hoog", zegt correspondente Van Gelder. "Geweld is hier een gigantisch probleem, maar het is zeker niet doelbewust tegen Boeren gericht."
Het onderzoek van het Pulitzercenter stelt dat onder andere Überchauffeurs en nachtwerkers statistisch gezien meer kans hebben om vermoord te worden dan grootgrondbezitters.
Uiteraard zijn er voorbeelden van bijzonder gewelddadige roofmoorden op landerijen. In 2010 werd bijvoorbeeld de radicaal-rechtse activist Eugène Terre'Blanche op zijn erf aangevallen en vermoord met machetes. In 2019 zetten indringers dan weer een boerderij in brand en verfden "Kill the Boer" op enkele voertuigen.
Er zijn verschillende motieven waar we vaak het raden naar hebben
Elles Van Gelder, correspondente in Zuid-Afrika
Niet overal is die rechtstreekse link zo duidelijk. "Er zijn verschillende motieven waar we vaak het raden naar hebben", zegt Van Gelder. "Er zijn bijvoorbeeld ook conflicten tussen werknemers en werkgevers. Vergeet vooral ook niet dat boerderijen vaak afgelegen liggen. Daarmee zijn ze een makkelijk doelwit en het belangrijkste motief lijkt dus opportunisme."
Conclusie
De uitspraak dat het lied een oproep is tot een genocide is op blanke boeren, is dus ongenuanceerd. Het lied gaat al lang mee en kadert in de strijd tegen het vroegere apartheidsregime in Zuid-Afrika. Zo wil de betrokken politieke partij bijvoorbeeld land onteigenen om het te herverdelen onder armere zwarte Afrikanen.
Anderzijds is er wel degelijk geweld tegen blanke Afrikaners. Al is het moeilijk daarvoor slechts één oorzaak naar voor te schuiven: het kan racisme zijn, maar ook bijvoorbeeld gemakkelijk geldgewin of roofmoord omdat blanke boeren meestal erg afgelegen wonen.
Zuid-Afrika kampt sowieso met erg hoge moord- en criminaliteitscijfers in alle bevolkingsgroepen.
