Op sociale media regent het uitspraken over de mogelijke oorzaken van de megabranden die Europa momenteel teisteren. Sommigen benadrukken dat de klimaatverandering tot steeds meer branden zal leiden, terwijl anderen de rol van brandstichters benadrukken. Maar wat klopt en wat niet? Drie experten geven duiding bij de beweringen die de ronde doen.
CHECK - De link tussen natuurbranden en klimaatverandering: welke uitspraken kloppen en welke niet?
Ellen Debackere
Gepubliceerd:
"Verdorie ik heb me weer vergist", reageert iemand sarcastisch op het sociale medium X (Twitter, red.) op een bericht van Ursula von der Leyen. De voorzitter van de Europese Commissie linkte de Griekse natuurbranden aan klimaatverandering. Maar de man denkt daar anders over. “Ik dacht dat de bosbranden in Rhodos en Corfu aangestoken waren waarbij bewijzen van brandhaarden gevonden zijn. Ik kan echter nooit zo goed geïnformeerd zijn als mevrouw von der Leyen.”
Op sociale media regent het uitspraken over de rol die klimaatverandering al dan niet speelt in de natuurbranden die Europa, en vooral de Griekse eilanden, momenteel teisteren. Sommigen beweren dat klimaatverandering tot steeds meer branden leidt, terwijl anderen de branden wijten aan vandalisme. Maar wat klopt en wat niet? Drie experten zetten een aantal zaken op een rijtje.
1. Neemt het aantal natuurbranden alsmaar toe?
Neen, sinds WO II is het aantal branden gemiddeld verminderd, zegt professor bosbeheer Bart Muys (KU Leuven). “We zijn als mens steeds performanter geworden in het bestrijden én vermijden van bosbranden. Maar als het brandt, worden het wel sneller megabranden.”
Dat ziet ook natuurbrandexpert Sander Veraverbeke (VU Amsterdam). “Het hangt af van plek tot plek. Als we kijken naar de laatste 30 tot 40 jaar, dan zien we in Europa geen duidelijke toename in het aantal branden. Die trend zien we wel meer in de bossen in het noorden, zoals in Alaska . Dat heeft te maken met het feit dat de landschappen in Europa doorgaans meer versnipperd zijn waardoor de brand niet zo extreem kan groeien zoals in Canada bijvoorbeeld.”
In plaats van het aantal branden te tellen, kunnen we ook kijken naar de verbrande oppervlakte . Ook hier zijn de statistieken duidelijk: het totale oppervlak in Europa waar brand heeft gewoed, toont de laatste decennia geen stijgende trend .
"Wereldwijd zien we de verbrande oppervlakte dalen", zegt klimaatwetenschapper Wim Thiery (VUB). “Die daling wordt vooral veroorzaakt door een daling die plaatsvindt in de savannes in Afrika omdat daar meer ontbost wordt in ruil voor landbouwgrond. Het landschap is meer gefragmenteerd en kan daardoor minder in een stuk afbranden. In bepaalde regio’s zien we de verbrande oppervlakte dan weer duidelijk stijgen als gevolg van klimaatverandering, zoals bijvoorbeeld in het westen van de VS.”
2. Hoe ontstaan de meeste natuurbranden?
Om een natuurbrand te krijgen, zijn er drie elementen nodig: een ontstekingsbron zoals een vonk, brandbaar materiaal zoals droge plantengroei, en de omstandigheden om de brand te verspreiden, zoals zuurstof.
Wat de ontstekingsbron betreft: overal waar de mens een prominente plaats heeft ingenomen in het landschap, is de mens de belangrijkste oorzaak van natuurbranden. Dat kan opzettelijk door brandstichting of per ongeluk gebeuren. “Meestal gaat het om onvoorzichtigheden, zoals het weggooien van peuken, kleine vonken op elektrische treinleidingen of weggegooid glas dat een lens vormt”, zegt Muys.
Als de mens niet de oorzaak is van de brand, dan heeft die een natuurlijke oorzaak, zoals een blikseminslag. "Dat zien we bijvoorbeeld het vaakst in gebieden als Alaska of Canada", aldus Veraverbeke.
De begroeiing speelt ook een rol in de verspreiding van het vuur. Een brand in de Sahara zal zich niet zo verspreiden als een brand in de heide: als er enkel zand is, is er niets om te verbranden. “Ook als de vegetatie natter is, is er minder risico”, zegt Thiery.
Tot slot bepalen de weerkundige condities of een brand kan uitgroeien tot een zeer grote brand. “Droogte, wind en hitte kunnen op die manier een perfecte cocktail vormen om tot een megabrand te leiden”, klinkt het.
In het geval van de Griekse eilanden moet onderzoek nog verder uitwijzen wat de precieze oorzaak is van de branden. Volgens de waarnemend burgemeester van Corfu, Theofanis Skembris, werd een aantal branden mogelijk aangestoken. "Maar we moeten het onderzoek afwachten", vertelde hij aan de Britse openbare omroep BBC.
3. Bestaat er een verband tussen klimaatverandering en natuurbranden?
Ja, zeggen de experts. “Klimaatverandering schept de weerkundige condities die kunnen leiden tot een megabrand”, aldus Thiery. “Vonken zullen er altijd zijn. Het is dus te makkelijk om te zeggen dat een brand is aangestoken en dat die daarom niets met het klimaat te maken heeft. Dat is onzin, want het zijn het klimaat en de vegetatie die uiteindelijk mee bepalen of de brand zal uitgroeien tot een megabrand.”
“Wat de precieze aanleiding van de megabranden in bijvoorbeeld Rhodos is, is daarom niet zo belangrijk”, zegt Muys. “Het gaat om een veel complexer probleem. De link met klimaatverandering is er, maar het is een probleem met veel facetten.”
“Het probleem van de megabranden was er eigenlijk nog voor de klimaattendens voelbaar was”, aldus Muys. “In het gebied aan de Europese kant rond de Middellandse Zee is de belangrijkste factor wellicht de verandering in landgebruik. Veel mensen verlieten hun kleinere landbouwgronden in ruil voor een baan in de stad. Daardoor is op die plekken spontane bebossing ontstaan. Die nieuwe bebossing toont weinig diversiteit en bevat veel brandbaar materiaal. Een brand die daar start, is nog nauwelijks te stoppen.”
De klimaatverandering doet daar nog een schep bovenop, volgens Muys. “De episodes van droogte worden langer en sterker en de kans op megabranden daardoor groter. Het risico wordt daardoor groter dat megabranden zich verspreiden naar gebieden waar ze voordien niet voorkwamen .”
Veraverbeke zegt dat brandgevoelig weer – het gaat dan om droog, heet en winderig weer – overal ter wereld toeneemt . “Dit leidt ertoe dat natuurbranden erg sterk kunnen worden. Er zijn natuurlijk nog andere factoren die een rol spelen, maar de link met klimaatverandering kan niet ontkend worden.”
4. Wat kunnen we doen tegen grote natuurbranden?
De schade die een megabrand met zich meebrengt, hangt af van de grootte en de intensiteit. In ecosystemen van gebieden met regelmatig droge en warme periodes, zoals mediterrane ecosystemen, savannes of droogbossen, is het normaal dat de begroeiing van tijd tot tijd afbrandt. Nadien herstelt zich dat: de planten groeien terug en halen de vrijgekomen CO2 opnieuw uit de lucht. Maar als er grotere gebieden afbranden, kan de schade groter zijn en kan dat leiden tot het uitsterven van bepaalde soorten en verschraling van het bos.
Volgens professor Muys moeten we niet enkel de klimaatverandering bestrijden. “In het Middellandse Zeegebied moeten we ook kijken naar verandering in landgebruik. Ofwel moeten we evolueren naar meer natuurlijke landschappen met meer diversiteit in de begroeiing. Ofwel moeten we opnieuw richting een landschap met ook menselijke activiteiten gaan, zoals duurzaam houtgebruik en extensieve beweiding. Die vormen een mozaïeklandschap dat de grote aanwezige brandbare massa gaat verlagen en beter zal opdelen.”
