Bij de verkiezingen in 2010, 2012, 2017 en 2021 was het bij onze noorderburen vrij simpel: de campagne was druk, de meningen fel en massaal, het aantal partijen stilaan ontelbaar, sterren kwamen en gingen en op het einde won Mark Rutte. Maar nu de Nederlandse recordpremier ermee stopt, is niets nog zeker in Den Haag. Het worden uitermate interessante verkiezingen in - vermoedelijk toch - november. Met nieuwe namen, nieuwe machtsverhoudingen en ongetwijfeld lastig geschudde kaarten om snel een coalitie te vormen.
Politiek Nederland na Rutte: het versnipperde land waar alles mogelijk is
Jeroen Reygaert
Gepubliceerd:
Regeren over radicaal-rechts, over rechts of over links, met of zonder de Bijbel erbij: Mark Rutte kon het allemaal de voorbije 13 jaar. En dat kunnen is in een land als Nederland een ongekend politiek voordeel. Want politiek Den Haag is intussen zo versnipperd dat je een handvol partijen nodig hebt om te regeren.
Een belangrijk uitgangspunt daarbij was wel dat zijn eigen partij vrij sterk stond, zodat ook zonder de VVD van Rutte niets mogelijk was. De meester van het compromis raakte met alles weg en kreeg uiteindelijk toch altijd het vertrouwen van de kiezer.
Hoewel het in de Nederlandse pers altijd gonsde van mensen die "heel erg boos" waren op Mark Rutte, is Rutte eigenlijk net door zijn persoonlijkheid die man waar je niet echt boos kan op worden, wat er ook fout gaat.
Het is die grootste groep Nederlanders die je meestal niet hoort, die Mark Rutte, het oerbeeld van de gemiddelde nette Nederlander, vier keer op rij naar een verkiezingsoverwinning stuwde. Het was ook de aanleiding van een reeks lofbetuigingen gisteren in het parlement van politieke vrienden en vooral vijanden.
De VVD moet op zoek naar zowat alles
Maar nu Rutte vertrekt, verandert alles. In de eerste plaats voor zijn eigen partij, de liberale VVD. De voorbije 15 jaar was de VVD vooral de partij van en rond Mark Rutte.
De partij werd onder leiding van compromismeester Rutte steeds ideologielozer en steeds meer "het benodigde aantal kamerzetels" voor de positie van sterke Mark, die er door zijn populariteit voor zorgde dat er voldoende kamerzetels waren. "Voor visie moet je naar de oogarts", zei Rutte verschillende keren met een aan de Duitse oud-Bondskanselier Schmidt ontleende boutade.
Het is pas het laatste jaar dat de partij zich opnieuw echt met "een koers" begon bezig te houden. "Schiet eens op Mark", zei fractieleidster Sophie Hermans op het laatste partijcongres over migratie, aangevuurd door de achterban. Het was duidelijk dat de partij forser en verder wou gaan dan Rutte zelf. Het werd uiteindelijk ook het einde van Mark Rutte: die keer koos hij resoluut voor het partijbelang, die keer viel zijn regering.
Nu Rutte stopt, zal de VVD dus echt op zoek moeten naar een inhoudelijk profiel. Mark Rutte als belangrijkste kenmerk valt immers weg. Daarbij zal waarschijnlijk gekozen worden voor een scherpere centrum-rechtse en diep liberale koers, om een duidelijk onderscheid te maken tussen wat de partij zou moeten zijn en de laatste jaren van Rutte, die bol stonden van de compromissen met zijn linksere coalitiepartners.
Daarnaast is het vooral zoeken naar een gezicht. Voor het eerst in een kleine 15 jaar moet de partij iemand naar voren schuiven. Voorlopig melden zich alleen VVD'ers die zeggen dat ze het niet willen doen. Fractieleidster Hermans zou wel bereid zijn, alleen komt zij nog niet aan de enkels van Rutte wat politiek charisma en populariteit betreft.
Op die manier wordt de VVD een erg onzekere factor de volgende verkiezingen: nu is de partij nog altijd de sterkste in de peilingen. Maar dat is de "Rutte-VVD". Ruttes opvolger staat voor de onmogelijke taak even goed te doen: de partij krijgt sowieso de schuld van alles wat verkeerd loopt, terwijl de kanseliersbonus verdwijnt.
Boer Burger Beweging moet plots snel bevestigen
Als de VVD eens niet de grootste is in de peilingen, dan is het wel de BBB, de Boer Burger beweging. De "plattelandspartij" liet een schokgolf door Nederland rollen tijdens de provinciale verkiezingen, waar ze plots met voorsprong de grootste partij van Nederland werd.
Intussen zit de partij ook in elk provinciebestuur, op Utrecht na. "Ik heb er een wijntje op gedronken", zei leider Caroline van der Plas over de val van regering. Van der Plas is nu nog enig Kamerlid voor haar partij. De kans dat ze na de verkiezingen de grootste fractie zal leiden is erg groot.
Alleen zijn de verwachtingen over de BBB zo groot, dat de partij ook bijna niet anders kan dan ontgoochelen. Dat de regering viel over migratie, is voor de BBB een domper op de vreugde: het is niet echt hèt thema waar de partij zich graag op profileert. Dat het bij de provinciale verkiezingen vooral over het platteland en stikstof ging, is de motor achter het succes van de BBB.
Bovendien moet de partij plots heel snel op zoek naar voldoende bekwaam politiek personeel. Van der Plas en haar rechterhand Henk Vermeer gaan er prat op dat ze hun mensen goed opleiden tot bekwame bestuurders.
Zo moesten kandidaten voor de provinciale verkiezingen verplicht een jaar lang opleidingen volgen. Nu de parlementsverkiezingen plots voor de deur staan, is er minder tijd.
De machtsfactor Pieter Omtzigt
Dan is er nog de vraag - ook voor de BBB - wat Pieter Omtzigt doet. Het beroemdste Kamerlid van Nederland is razend populair, maar heeft geen partij meer, na het beroemde "functie elders"-briefje.
De "Sherlock Holmes" van de Tweede Kamer was tot kort na het begin van deze ambtsperiode lid van het CDA. Maar net zijn kritische geest - zeker in de toeslagenaffaire - maakte hem minder en minder verteerbaar voor de uitvoerende macht, helemaal niet voor premier Rutte.
Toen duidelijk werd dat het CDA opnieuw in een coalitie zou gaan met de VVD van Rutte, werd duidelijk dat Rutte geen zin meer had in Omtzigt als Tweede Kamerlid, als oppositie binnen de meerderheid. De affaire leidde uiteindelijk tot een vertrek van Omtzigt bij het CDA.
Na een burn-out keerde Omtzigt als herboren terug in de Tweede Kamer, als onafhankelijk parlementslid. Volgens een aantal theoretische peilingen zou Omtzigt, als hij een partij rond zich zou kunnen bouwen, veruit de grootste worden. Alleen is het erg onduidelijk of hij dat zal doen.
Omtzigt zou zich potentieel ook kunnen aansluiten bij de BBB: als oud-CDA'er, man van het Twentse platteland en kritische uitdager van "Den Haag" zou hij zich er zeker thuis kunnen voelen. Als dat zou gebeuren, dan zou dat de BBB extreem groot kunnen maken.
Omgekeerd zou een "Lijst Pieter Omtzigt" net die BBB veel stemmen kunnen kosten, omdat beide in dezelfde vijver vissen. Maar of een partij rond jezelf bouwen in een aantal maanden lukt, is zeer twijfelachtig.
Wel is het zo, dat Omtzigt de bepalende factor kan worden in deze verkiezingen.
Het linkse huwelijk zoekt ook nog een ceremoniemeester
Net als in de rest van Europa, dreigt ook in Nederland links kleiner en kleiner te worden. De ooit machtige sociaaldemocraten van de volkspartij PvdA zijn nog een schim van wat ze ooit waren, Groen-Links blijft dan vooral een "grachtengordel"-fenomeen.
Een paar jaar geleden gaven beide partijen al aan dat ze intensiever willen gaan samenwerken. Dat resulteerde in een gezamenlijke fractie in de Eerste Kamer na de recente provinciale verkiezingen. Al snel na de val van Rutte IV gaven zij al aan te willen gaan voor één lijst bij de volgende verkiezingen. Tenminste als de leden dat willen, maar dat is niet echt het probleem. Het besef is groot dat centrum-links enkel een rol kan spelen als één lijst.
Alleen wordt het daar zoeken naar iemand die bovenaan de lijst wil gaan staan. Jesse Klaver van Groen-Links is niet meer de Nederlandse Obama van 2017 en Attje Kuiken van PvdA kan ook niet helemaal overtuigen.
Steeds luider wordt de naam van Eurocommissaris Frans Timmermans gefluisterd. "Mister green deal en natuurherstel" is als PvdA'er met een uitgesproken groen profiel misschien wel de geknipte kandidaat. Alleen loopt zijn functie nog niet af en zou Nederland nog snel een half jaar een vervanger moeten zoeken voor Timmermans, die trouwens niet alleen commissaris, maar ook vicevoorzitter is in de Europese Commissie.
Het zou wel tot een bijzonder interessant debat kunnen leiden met Caroline van der Plas, die zich graag profileert tegen alles waar Frans Timmermans zich net graag heel hard op profileert. Dat hij de controverse niet schuwt, weet intussen de helft van Europa.
Maar dat zijn allemaal speculaties. Timmermans zelf liet nog niet in zijn kaarten kijken.
En dan zijn er nog ongeveer 15 partijen
En dan heb je nog een eindeloze rits partijen en figuren, die door een gebrek aan een kiesdrempel en de enorme versplintering, ook een bepalende rol kunnen gaan spelen. Zo dreigen zware klappen voor de regeringspartijen D66 en CDA, die tijdens Rutte IV almaar slechter in hun vel zaten.
Zeker het CDA - ooit dé partij van Nederland - dreigt volledig weggeblazen te worden. De partij ziet de bui al zo hard hangen, dat niemand lijsttrekker wil worden. Vraag is ook of de ChristenUnie beloond wordt voor haar verzet tegen de migratiewet van Rutte. Op die manier is de kleine partij met wortels in de Bijbelgordel zelf mee verantwoordelijk voor de val van de regering.
Ook Geert Wilders is moeilijk in te schatten. Tijdens de provinciale verkiezingen deed zijn PVV het slechter dan verwacht, maar bij verkiezingen die draaien rond migratie en met zichzelf als eeuwige nummer 1, kan het alle kanten op.
En dan heb je nog partijen van links tot rechts, van Europees tot complot, van Bijbel tot dier, die allemaal hun zetel of meer wegkapen, ook afhankelijk van de figuren die die partijen leiden. Het maakt de Nederlandse verkiezingen nog onvoorspelbaarder dan ze altijd al zijn.
